De comeback van het absurdisme – Waarom we in tijden van crisis behoefte hebben aan nonsens op het toneel

Je kunt een sinaasappel vullen met extra pakjes sap. Er is een woord voor, maar het is niet officieel. ‘Fill up orange’. Ronald Snijders, een komiek, heeft het bedacht, en het betekent helemaal niets. Het betekent tegelijkertijd alles. Als je naar dit woord luistert en even stilstaat, merk je dat er iets in je hoofd lacht. Niet al te hard. Maar het lacht wel.

Misschien hebben we dat soort kracht nog nooit zo hard nodig gehad als nu. Dat is de kracht van het absurdisme. Mensen zijn de afgelopen jaren veranderd. Eerst kwam de pandemie, daarna de economische chaos en ten slotte de politieke onrust. Er heerst een gevoel dat de wereld haar gevoel voor logica heeft verloren; dat is moeilijk onder woorden te brengen, maar je herkent het als je het ziet. En waarom zou het theater zich druk maken om realisme als de werkelijkheid al zo gek is?

Al zo’n twintig jaar treedt Snijders op met verzonnen woorden, woordspelingen en gekke situaties. Het was niet altijd duidelijk dat zijn werk belangrijk was. Hij zegt het zelf: „Te flauw, te afgezaagd.“ Hij bedoelt het niet kwaad. Maar vorig jaar gebeurde er iets heel interessants. In zijn voorstelling „As a Human Being“ vertelde hij voor het eerst echte verhalen over zijn leven. Alle recensies waren positief. Tijdens zijn theatercarrière schrijft hij voor het eerst over zichzelf. Zowel hij als het publiek in de zaal zijn veranderd.

Het is geen toeval dat deze verschuiving plaatsvindt op een moment dat iedereen moe is. In 2020, tijdens de coronacrisis, had theaterredacteur Simon van den Berg al geschreven over hoe mensen voelen dat de tijd verandert en hoe dagen en weken uit elkaar vallen. Het theater was gesloten. Je ziet hoezeer mensen afhankelijk zijn van de rituelen die voorstellingen op dat moment tot leven brengen. Theaterblues noemde Van den Berg het, maar het was eigenlijk iets diepers. Te weinig gedeelde verbeelding.

Jovan Smilda, afgestudeerd aan ArtEZ in Arnhem, werkt aan een project dat volgens hem de grenzen tussen verschillende disciplines op de proef stelt. In zijn voorstelling ‘Alles Over Hoop’ gebruikt hij een absurdistische setting om te onderzoeken hoe mannen het moeilijk maken om emotioneel contact met hen te maken. Hij stelt niet alleen vragen over theater: zijn het scènes met liedjes, of zijn de liedjes de scènes? Het klinkt diepzinnig, maar het voelt op dit moment belangrijk. In een tijd waarin de grenzen tussen zaken als werk en thuis, ernst en ironie, en openbaar en privé steeds vager worden, zijn kunstenaars die bewust proberen deze grenzen te vervagen misschien wel de meest eerlijke.

Er is een reden waarom onzin in moeilijke tijden niet kinderachtig aanvoelt; het voelt bevrijdend. Het is nooit absurd geweest om te zeggen dat alles goed komt. Het zegt: „Er is geen garantie dat het juist is, en misschien is dat wel prima.“ Camus schreef erover, en Beckett gebruikte het als basis voor hele toneelstukken. De oranje navulling staat voor een kleinere maar verwante drang: mensen hebben de neiging om taal en betekenis los te koppelen van de behoefte om betekenisvol te zijn.

Wat het opvallend maakt, is dat mensen erin meegaan. Op het podium zag Snijders het met eigen ogen. Hij zegt dat er humor bestaat die je een goed gevoel geeft. Dat is niet hetzelfde als de droge ironie of bittere satire die de afgelopen jaren populair was. Om teder te zijn, heb je iets nodig. Je moet even vriendelijk zijn. Misschien is dat wat mensen willen als ze een zaal binnenlopen waar de lichten gedimd zijn.

We zijn terug bij het absurde. Om precies te zijn: het is nooit weggeweest. Maar soms spreekt het luider dan op andere momenten. Het lijkt erop dat dit zo’n moment is.