Waarom het Amsterdam Light Festival dit jaar de nadruk legt op interactieve installaties die reageren op voorbijgangers

Het Amsterdam Light Festival kiest voor interactie in plaats van spektakel, met licht dat luistert.

Het is één ding om een lichtshow te zien, maar iets heel anders om een lichtshow te voelen. Dat kleine maar belangrijke verschil lijkt het uitgangspunt te zijn van steeds meer initiatieven die het Amsterdam Light Festival elk jaar probeert te realiseren. Niet alleen verlichten, maar ook verbinding maken.

Iedereen die de afgelopen jaren langs de grachten in Amsterdam heeft gewandeld, heeft ongetwijfeld gemerkt dat de sfeer is veranderd. De grote sculpturen die niets zeggen, staan er nog steeds. Maar er zijn steeds vaker werken die je even doen stilstaan en nadenken. Niet omdat ze enorm groot zijn, maar omdat ze bewegen als je ernaast staat. Een kleurverandering. Een geluidsgolf. Een geluid dat verandert als je beweegt. Het voelt alsof het werk al die tijd op je heeft gewacht.

Dat is geen toeval. Sinds 2012 wordt het festival elk jaar in de donkerste maanden van het jaar gehouden als een non-profit evenement. De laatste jaren krijgen kunstenaars die de grens tussen kunstwerk en bezoeker willen vervagen steeds meer ruimte. Interactieve installaties die veranderen op basis van voorbijgangers zijn niet langer de uitzondering. Ze worden steeds belangrijker voor de ervaring.

Waarom is de vraag. En het antwoord heeft misschien minder te maken met kunst en meer met de tijd waarin we leven.

Op dit moment staat technologie de interactie van mensen met hun directe omgeving voortdurend in de weg. Alles om je heen – schermen, algoritmen en aanbevelingssystemen – is bedoeld om je iets te laten kiezen. In die zin lijkt het Amsterdam Light Festival zich daarvan te distantiëren, of ze zich daar nu bewust van zijn of niet. In een installatie staan die reageert op je aanwezigheid is een geweldige manier om het gevoel te krijgen dat je er echt toe doet in een digitale wereld. Niet als een nummer, maar als een persoon in een ruimte.

Neem bijvoorbeeld het werk van M. Moser Associates, dat tijdens het festival van 2025 een installatie omvatte waarmee mensen samen een tapijt van geluid en licht konden vormgeven. Het idee klinkt misschien ingewikkeld, maar in de praktijk werkt het niet zo. Veel mensen komen bij elkaar. Ze zetten kleine stapjes, kijken wat er gebeurt en proberen iets nieuws. Mensen die elkaar niet kennen, werken in stilte samen. Als festivalcurator is dat moeilijk te plannen, maar dat is precies wat dit soort werk kan bewerkstelligen.

Het festival bestaat al meer dan twaalf jaar zonder enige structurele financiering en is volledig afhankelijk van bezoekers en sponsors. Dat zegt iets over hoe populair het is. Elke editie trekt meer dan een miljoen mensen. Op die schaal heb je werken nodig die de aandacht van mensen langer dan vijf seconden vasthouden. Dat lukt beter met interactieve installaties dan met installaties die stil blijven staan. Mensen worden uitgenodigd om te blijven, het nog eens te proberen, een foto te maken en terug te lopen.

Dit soort kunst sluit ook aan bij het thema van editie 14: nalatenschap, iets wat je wel kunt zeggen. Wat laten we achter? Hoe zou je willen dat mensen ons herinneren? Dit soort vragen moet gesteld worden op een plek waar je even deel kunt uitmaken van iets groters. Je moet niet alleen toekijken; je moet meedoen. De maanfasensculptuur van Arnout Meijer en het werk van Soyoun Kim over de Nederlandse traditie van schaatsen op natuurijs zijn beide werken die ritmisch bewegen en je aan cycli doen denken. Je staat er niet vlak naast. Je bevindt je er middenin.

Natuurlijk zijn er ook kritische geluiden. Het centrum van Amsterdam is al overvol met toeristen, en een festival dat meer dan een miljoen mensen trekt, maakt de situatie er niet bepaald beter op. Elk jaar willen steeds meer mensen dat het festival wordt verplaatst naar locaties als de Oostelijke Dokken of Amsterdam-Noord. Dit is een terecht standpunt, en het festival zal dit waarschijnlijk niet voor altijd kunnen ontlopen.

Als we dat locatiedebat even buiten beschouwing laten, gebeurt er iets heel interessants op het gebied van de artistieke invulling. Het Amsterdam Light Festival probeert langzaam maar zeker meer diepgang te krijgen. Niet alleen mooi. Niet alleen groot. Maar ook authentiek. Dat is geen truc: licht dat verandert op basis van wie je bent, waar je staat en hoe je beweegt. In dat licht kan kunst in de openbare ruimte iets anders betekenen.

Het is nog niet duidelijk of die richting in de volgende edities zal worden voortgezet. De tekenen wijzen er echter wel op. Eerlijk gezegd is het moeilijk om nee te zeggen als je midden in een koude decembernacht langs de Herengracht loopt en er plotseling een licht aangaat. Voor even. Maar lang genoeg.