De intimiteit van de huiskamer – Waarom het Fringe Festival in Amsterdam de theaters links laat liggen

Als je in september ’s avonds op de fiets naar het NDSM-terrein rijdt, is er iets vreemds aan de hand. De grote bioscopen op het Leidseplein zijn zoals gewoonlijk open, de seizoensgidsen zijn zorgvuldig samengesteld en de abonnementen zijn al lang uitverkocht. Maar iets verderop zitten vijftig mensen rond een eettafel in een paviljoen dat nooit bedoeld was als theater. Zo voelt het tenminste. Op dat moment komt het Amsterdam Fringe Festival in actie en doet iets wat veel bekende theaters al jaren vergeten zijn te doen. Het komt er alleen maar in de buurt.

Het idee achter Fringe is vrij simpel: er is geen selectiecommissie die beslist wie er mag optreden, er is geen druk van subsidies die de programmering bepaalt, en er is geen esthetisch aantrekkelijke locatie die het publiek weg houdt. Iedereen met een idee en wat lef kan meedoen. Dat klinkt inderdaad als een puinhoop, en soms is het dat ook. Maar juist die rommeligheid maakt iets echts mogelijk en biedt ruimte om te groeien.

‘What Should I Do Now?’ van het LOOM Storytelling Collective. De voorstelling is dit jaar te zien in het Treehouse Pavilion op het NDSM-terrein. Rond een nagebouwde eettafel vertellen negen vertellers uit Brazilië, Nederland, Turkije, Frankrijk, Italië, Limburg en Roemenië verhalen over miskramen, affaires, eenzaamheid en vriendschap. Het stuk is beïnvloed door het werk van Ingmar Bergman, maar speelt zich niet af in het koude Scandinavië. Het begint luchtig met wat small talk, maar verandert langzaam in iets veel serieuzers. Dit is een voorstelling die je niet wilt missen.

LOOM is anders omdat het niet probeert theater te maken dat eruitziet als theater. Er zijn geen grote decors of opvallende lichteffecten. De mensen hebben de kracht, omdat ze bereid zijn zich open en kwetsbaar op te stellen. Ze hebben besloten om samen te blijven werken nadat ze elkaar hadden ontmoet op de Mezrab Storytelling School. Dat is duidelijk. De manier waarop ze samen de ruimte vullen, doet me denken aan een geschiedenis die ze beiden delen.

Het is misschien geen toeval dat dit soort werk het zo goed doet op het Fringe Festival. Er zijn rode stoelen, een tweede balkon en ongeschreven regels over hoe je je in een normale theaterzaal moet gedragen. Wat moet je doen? Dat het minder direct zou worden. Er is meer dan alleen fysieke ruimte tussen het podium en het publiek. Het heeft ook te maken met wat mensen van zo’n ruimte verwachten. In het theater ga je kijken. Bij Fringe ga je er bijna altijd ook eten.

De Volkskrant schreef in 2022 dat het festival „verrast met nieuwe kunstenaars, rebelse geesten en gedurfde voorstellingen“. Dat klopt, maar het raakt niet echt de kern van de zaak. Er is meer aan de hand dan alleen rebellie. Het is niet hetzelfde soort aandacht. Niet de aandacht van een jurylid, maar de aandacht van iemand die luistert aan een tafel waar de verteller ook zit.

Iemand die er diep over had nagedacht, gebruikte de uitdrukking „jezelf intiem maken“. Die persoon was Caspar Nieuwenhuis, die in 2020 sprak tijdens de State of the Theater. Hij bedoelde iets groters, iets dat meer met de samenleving te maken had. Maar die oproep lijkt op het Fringe Festival heel serieus te worden genomen. Niet als programmatische uitspraak, maar gewoon in het echte leven. Het is een paviljoen aan het water met een groep mensen die de waarheid vertellen en mensen die dichtbij genoeg zitten om te zien hoe de verteller even nadenkt voordat hij de volgende zin uitspreekt.

Het was een aarzeling. In een grote zaal zie je dat niet.