De kleine zaal in Utrecht ademde een sfeer die niet in woorden te vatten was. Niet de opwinding van een première of de zenuwen van beginnende acteurs, maar het algemene onbehagen van een publiek dat wist dat er iets vreemds stond te gebeuren, maar nog niet wist wat. Er stond geen schrijver of dramaturg op het podium. Maar er was wel ChatGPT-5, een laptop en een projector.
In theorie was het idee eenvoudig te begrijpen, maar in de praktijk bleek het moeilijk uit te voeren. Een kleine groep theatermakers besloot om een AI-taalmodel het hele script live te laten schrijven, terwijl acteurs het meteen uitvoerden. Geen repetitie. Er was geen werk aan de tekst verricht. Ze spraken uit wat de machine schreef. Het is zo simpel en vreemd.
De eerste paar minuten lachten de mensen. Het ongemakkelijke soort gelach dat mensen laten horen als ze niet zeker weten of ze iets grappig of mooi moeten vinden. De zinnen die ChatGPT-5 produceerde, waren grammaticaal correct en soms zelfs verrassend levendig. Maar er ontbrak iets – een ruwheid, een onverwachte wending die alleen iemand met een slecht humeur zou kunnen bedenken. Of misschien was het juist die verwachting die in de weg stond.
Halverwege het experiment veranderde de sfeer. Een jonge vrouw die al jaren deel uitmaakt van de amateurscene in Utrecht begon de tekst op een andere manier te brengen. Niet als een reeks instructies die ze opvolgde, maar als iets dat van haar was. Het publiek zag het. Toen mensen daarna naar de bar gingen, spraken ze veel over dat moment, niet over de technologie.
Dat is misschien wel het interessantste aan de avond. ChatGPT-5 is een stuk slimmer en krachtiger dan zijn voorgangers. Het kan redeneren, moeilijke taken aan andere modellen toewijzen en teksten schrijven die meer op echt schrijven lijken dan op een geautomatiseerde samenvatting. Er was nog steeds geen antwoord op de vraag of de AI of de acteur het publiek had geraakt. Waarschijnlijk allebei, op manieren die moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn.
Soortgelijke tests in onder meer Berlijn, Gent en Amsterdam hebben aangetoond dat mensen meer openstaan voor door AI gemaakte kunst dan tien jaar geleden. Er is echter een verschil tussen meedoen en overtuigd zijn. Utrecht koos voor confrontatie: ze voegden niet subtiel AI-hulp toe op de achtergrond, maar zetten in plaats daarvan een machine op het podium die iedereen kon zien en waarover iedereen kon praten. Afhankelijk van wie je het vraagt, zorgt die keuze ervoor dat mensen hen zowel bewonderen als afkeuren.
Dit soort experimenten heeft een serieuze kant die je gemakkelijk over het hoofd ziet omdat ze zo verbazingwekkend zijn. Onderzoekers en universiteitsdocenten vragen zich al jaren af wat generatieve AI doet met de cognitieve ontwikkeling van studenten, bijvoorbeeld hoe het hun vermogen beïnvloedt om problemen op te lossen, beslissingen te nemen en hun eigen taal te bedenken. Het is onmogelijk om die vragen in één avond in Utrecht te beantwoorden. Maar het stelt ze opnieuw, ditmaal op een andere manier.
Wat tijdens de avond duidelijk werd, was dat ChatGPT-5 het gemakkelijker heeft gemaakt om samen te werken met AI op gebieden waar dat voorheen onmogelijk leek. Of dat goed nieuws is, hangt af van je opvattingen over wat theater en taal zouden moeten doen. De tekst was door een machine geschreven. De acteur deed er iets mee. Het verbijsterde en zwijgende publiek in Utrecht besloot dat het verschil misschien niet zo groot was als ze dachten.
