Vroeger lag de cultuurbijlage van de zondagochtendkrant altijd open op de keukentafel. Voordat mensen naar het theater gingen, lazen ze wat er in Trouw of de Volkskrant over werd geschreven. Dat ritueel bestaat nog steeds, maar het sterft langzamer uit dan de doemdenkers beweren en sneller dan de theaterwereld had gehoopt.
Het is vervangen door iets dat veel minder stabiel en minder gemakkelijk te beheersen is. Een TikTok-maker filmt zichzelf in zijn jas na een voorstelling in DeLaMar of de Stadsschouwburg. Zijn gezicht wordt gedeeltelijk verlicht door het scherm van zijn telefoon. Er was geen objectieve analyse. Geen achtergrondinformatie. Alleen een gevoel, recht uit het hart. En af en toe – niet altijd, maar vaak genoeg om op te vallen – gaat zo’n video viraal. Dan beginnen de telefoons bij de kassa te rinkelen.
Je zou gemakkelijk kunnen denken dat dit slechts tijdelijk is of niet serieus. Maar mensen die de afgelopen seizoenen de theaterwereld in Amsterdam nauwlettend hebben gevolgd, zien hier iets structureels in. De communicatiemedewerkers van middelgrote theaters vertellen hoe ze het verband begonnen op te merken: stijgingen in de kaartverkoop vinden steeds vaker plaats op hetzelfde moment als virale momenten op sociale media, en niet drie dagen later wanneer er een recensie in de krant verschijnt. De timing klopt niet meer.
Dat laat zien hoe mensen tegenwoordig kiezen te handelen. Nee, niet door na te denken, maar door het te herkennen. Het is niet hetzelfde als een professionele criticus die schrijft op basis van jarenlange ervaring. Het werkt beter met iemand die op jou lijkt en zich voelt zoals jij je zou kunnen voelen op een plek waar je naartoe zou kunnen gaan. Ze zijn allebei nuttig, maar ze spreken heel verschillende groepen mensen aan. De drempel ligt lager voor mensen die nog nooit een theaterseizoenskaart hebben gekocht. TikTok zal hen eerder overtuigen dan een recensie.
Dit maakt het moeilijk voor de culturele sector. Wat TikTok laat zien, is interessanter dan TikTok zelf. Jarenlang heeft de sector geld gestoken in persavonden, het opbouwen van relaties met de gevestigde pers en het onderhouden van contacten met redacties. Voor sommige mensen was dat logisch. Het vinden van nieuw publiek is een structureel probleem in de Nederlandse creatieve sector dat al lang bekend is. Betere persberichten zullen dit probleem niet automatisch oplossen.
Gaat het erom theaterkritiek toegankelijker te maken voor iedereen, of gaat het erom diepgang te vervangen door beleving? Dat is misschien wel de meest interessante vraag. Waarschijnlijk is het beide tegelijk. Mensen die dol zijn op filmpjes op TikTok kunnen mensen naar het theater halen die er anders niet heen zouden zijn gegaan. Maar hij legt niet uit waarom de regie niet aansluit bij de tekst of wat de dramaturg bedoelde met de laatste scène. Dat werk kan nog steeds beter door de recensent worden gedaan.
Toch is het verbazingwekkend hoe weinig theaters hier moeite mee hebben. In de Amsterdamse sector is men niet zo bang voor het einde van de traditionele recensie als je zou denken. Er zit er nu zelfs een pragmatische kant aan: makers worden samen met de traditionele pers uitgenodigd. Soms op verschillende avonden. Of gewoon samen, wat ruimte laat voor ongemakkelijke momenten bij een drankje later.
De mensen die worden gevraagd om hun mening over theater te geven, zijn veranderd. Dat is niet altijd een slechte zaak. Maar er moet meer aandacht aan worden besteed dan nu het geval is, zelfs door mensen uit de sector zelf.
