De transformatie van Theater Amsterdam – Van commerciële musicaltempel naar artistieke broedplaats

In Amsterdam gebeuren er vreemde dingen. Jarenlang stond Theater Amsterdam bekend als de plek met het vijftig meter brede projectiescherm waar internationale spektakelshows werden opgevoerd en de kassa’s rinkelden. Maar nu verandert er iets fundamenteels in de stad. Niet in dat grote gebouw zelf, maar er vlakbij. In leegstaande theaterzalen, fabrieken en voormalige bioscopen aan de rand van de stad. Het is mogelijk dat we getuige zijn van een stille verschuiving in wie de eigenaar is van het theater in Amsterdam.

Zoals veel dingen die beginnen, begon het met een tekort. De zakelijk directeur van Toneelgroep Amsterdam, Rutger Gernandt, verwoordde het treffend: ze trokken als nomaden door de stad, altijd op zoek naar een plek om te repeteren, op te treden en na te denken. Niet voor een week, maar op een manier die logisch is. Hoewel die situatie op het eerste gezicht misschien niet belangrijk lijkt, weet iedereen die wel eens een theatervoorstelling heeft bijgewoond hoeveel ruimte er nodig is om ’s avonds een voorstelling van twee uur op te voeren. De Sloot opende in mei 2022 in Sloterdijk Nieuw-West, in een gebouw dat vroeger een chemische fabriek van 3.300 vierkante meter was.

Toneelgroep Amsterdam en BOG. hebben een nieuwe stichting opgericht, het industriële pand voor vier jaar gehuurd en het omgetoverd tot wat je een theaterdorp zou kunnen noemen. Er zijn twee zalen met vlakke vloeren, studio’s, een kantoorgebouw, een restaurant met een binnenplaats en een decorwerkplaats. Op een mooie avond hoor je misschien iemand zingen in een repetitieruimte, terwijl aan de andere kant iemand bezig is met het opbouwen van het podium. Zo’n plek is het.

Gernandt maakt duidelijk dat wat De Sloot onderscheidt van andere productiehuizen, juist is dat het er helemaal geen is. De keuze van medehuurders is niet gebaseerd op een artistiek doel. Wanneer mensen hier binnenkomen, worden ze mede-eigenaren van een gedeelde ruimte, niet alleen gasten van een kunstprogramma. Groepen als Black Sheep Can Fly, Touki Delphine en World Opera Lab huren ruimtes voor de lange termijn. Mensen met minder geld kunnen gebruikmaken van de 20% ‘experimentele ruimte’, die bewust vrijgehouden wordt voor kortetermijngebruikers, tegen 10% van het normale dagtarief. Dat kleine getal – 10% – zegt misschien wel meer over wat deze plek probeert te doen dan welk persbericht dan ook.

Tegelijkertijd wordt er in Amsterdam-Oost gewerkt aan een tweede creatieve hub, genaamd De Dapper, die zal worden gerealiseerd in het oude Muiderpoorttheater. Hoewel er slechts één ruimte van 310 vierkante meter is, blijft het doel hetzelfde. Berith Danse, de artistiek directeur, wil ruimte bieden aan vormen die volgens haar ‘al lang bestaan, maar niet serieus worden genomen’. Theater met maskers, rituelen, niet-westerse dans en poppen. Gezelschappen die overheidssteun ontvangen, zijn uitgesloten, en ze wil ook geen Tsjechov, noch in de oorspronkelijke vorm, noch in een nieuwe versie met poppen.

Sommigen zullen het hier misschien niet mee eens zijn, maar het laat in ieder geval zien dat De Dapper weet wat het niet wil zijn. Je zou dit allemaal gemakkelijk kunnen zien als een directe reactie op de manier waarop podia als Theater Amsterdam al jaren worden gerund: met winstoogmerk. Maar die voorstelling van zaken klopt slechts gedeeltelijk. De beweging van creatieve broedplaatsen in Amsterdam bestaat al decennia en telt inmiddels meer dan zeventig locaties, waarvan de meeste bestemd zijn voor beeldende kunst. Het theater had lange tijd niet veel uitvoerende kunstenaars, niet omdat mensen dat niet wilden, maar omdat podiumkunsten specifieke ruimte nodig hebben. Voor het maken van een schilderij is niet zoveel hoogte nodig als voor het bouwen van een decor.

Nu is de situatie anders, omdat de druk groot genoeg werd om iemand tot actie aan te zetten. De stad wordt steeds groter en er is steeds minder ruimte. Bovendien kunnen makers die projectsubsidies ontvangen geen vaste huur betalen. Bureau Broedplaatsen, dat voor de gemeente werkt, heeft 405.000 euro aan De Sloot en 82.000 euro aan De Dapper gegeven om de renovaties te helpen bekostigen. Daarna zullen de locaties zelf voor hun reparaties moeten opdraaien. Bij dit model moet je elkaar vertrouwen en een ondernemersgeest hebben die niet alle makers van nature bezitten.

Het is nog steeds niet duidelijk of dit de grote verandering is die Amsterdam nodig had. De huurovereenkomsten lopen af, de stad wil van Sloterdijk Nieuw-West Haven-Stad maken, en De Dapper wachtte begin 2023 nog steeds op het vertrek van de huurder. Op dit moment is het meer een moeizame start dan een afgerond verhaal. Maar één ding is duidelijk: de theatermakers zijn klaar om hun ruimte terug te veroveren. Niet via het grote scherm, maar via de achterdeur van een voormalige fabriek, in een wijk die de stad nog aan het leren kennen is.