Kampnagel is een groot experimenteel theatercomplex in de wijk Winterhude in Hamburg. Er hangt daar iets in de lucht. Het gebouw staat op de plek van een machinefabriek uit 1865, en die geschiedenis lijkt soms precies op zijn plaats te vallen. Machines staan weer centraal in dit verhaal, maar deze keer staan ze op het podium.
De afgelopen jaren is Hamburg stilletjes maar vastberaden uitgegroeid tot een proeftuin voor de vraag waar het hele Europese theater een antwoord op probeert te vinden: wat gebeurt er als je AI niet alleen achter de schermen inzet, maar als volwaardig onderdeel van een livevoorstelling? We weten het antwoord nog steeds niet. Maar de experimenten gaan door.
| Onderwerp | Details |
|---|---|
| Locatie | Hamburg, Duitsland |
| Relevante theaters | Kampnagel, Deutsches Schauspielhaus, Thalia Theater |
| Type experiment | AI-gegenereerde scripts, AI-acteurs, geautomatiseerde podiumperformance |
| Vergelijkbaar internationaal | AI-actrice Tilly Norwood (Nederland), THEaiTRE-project, Venice Dance Biennale 2024 |
| Technologie | Large language models, motion capture, deepfake-technologie, spraakherkenning |
| Status | Lopende experimenten, deels in maakfase, deels op podium getest |
| Bredere context | Europese theatersector onderzoekt AI als co-auteur en uitvoerder |
| Kritiek | Acteursvakbonden bezorgd, artistieke gemeenschap verdeeld |
AI-acteurs lijken op het eerste gezicht een goed idee, bijna zo goed dat het je wantrouwig maakt. Een digitale performer onthoudt altijd wat hij moet zeggen. Hij is niet bang om op het podium te staan, meldt zich op vrijdagavond niet ziek en lijkt niet op meer geld uit te zijn. Dat klinkt als een groot voordeel in plaatsen als Hamburg, waar theaterbudgetten al jaren krap zijn. Maar er speelt meer dan alleen het vergemakkelijken van de organisatie. De vraag die makers zich stellen, gaat meer over kunst: wat kan een AI-artiest doen wat een mens niet kan? En wat verlies je daardoor?
In andere delen van Europa zijn dit soort vragen al concreter geworden. Neurale netwerken schreven een heel toneelstuk voor het Tsjechische THEaiTRE-project, dat vervolgens door echte mensen werd opgevoerd. Eline van der Velden creëerde de AI-actrice Tilly Norwood, die voor opschudding zorgde in de internationale filmindustrie. Acteursvakbonden vochten hard terug, maar de machine was al in actie gekomen. Hamburg volgt dit soort ontwikkelingen op de voet, maar gaat wellicht wat langzamer te werk. Het is belangrijker om in alle rust te experimenteren dan om een grote aankondiging te doen.
In de theaters van Hamburg krijgen dingen langzaam vorm die lijken op wat de Theaterkrant AI omschreef als een „sparringpartner voor kunstenaars“. De artiest wordt echter niet vervangen. Wat gebeurt er in plaats daarvan als een artiest live reageert op door een algoritme gegenereerde tekst, of wanneer motion-capture-technologie wordt gebruikt om achtergrondprojecties aan te sturen? Het zijn onderzoeksformats, geen producties die klaar zijn voor de markt. Dit verschil komt in het nieuws niet altijd duidelijk naar voren, wat kan leiden tot onrealistisch hoge verwachtingen.
De mensen die dit soort evenementen bezoeken, reageren op een vreemd onduidelijke manier. Mensen zijn geïnteresseerd en soms zelfs enthousiast. Er is echter een soort aarzeling die moeilijk te benoemen is. In de kern draait theater om twee mensen in dezelfde ruimte: de ene kijkt toe, de andere speelt. Beiden weten dat er iets mis kan gaan. Die zwakke plek is geen fout in het systeem. Het systeem is wat het is. En dat wordt weggenomen door een AI-acteur die nooit struikelt of zijn tekst vergeet.
Het is nog steeds niet duidelijk of Hamburg, of welke andere stad dan ook, een manier zal vinden om het beste van beide werelden te combineren zonder hun identiteit te verliezen. Het Deutsches Schauspielhaus en Kampnagel proberen de spanning niet uit de weg te gaan; in plaats daarvan doen ze er alles aan om die juist op te zoeken. Dat is op zich al een artistieke keuze. Dit artikel beweert niet dat de technologie er al is of dat de antwoorden al met zekerheid bekend zijn.
Ook de sector als geheel houdt de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. De opkomst van AI-acteurs zoals Tilly Norwood, die inmiddels haar eerste rol in een speelfilm heeft gekregen, laat zien dat de grenzen tussen films, toneelstukken en digitale creaties steeds vager worden. Wat begon als een controversieel experiment, wordt langzaam de norm. Niet omdat iedereen het leuk vindt, maar omdat de technologie steeds beter wordt. In die context bevindt Hamburg zich ergens tussen voorzichtigheid en interesse in. De test is nu in volle gang. Er is nog geen duidelijke winnaar.
Het zal nog jaren duren voordat dit soort vragen een duidelijk antwoord krijgen. Maar één ding is nu al duidelijk: theaters die bereid zijn het gesprek aan te gaan, die ruimte bieden voor mislukkingen, onzekerheid en echte artistieke conflicten, lijken belangrijker te zijn dan theaters die afwachten. Op dit moment is het nog onduidelijk of dat voldoende zal zijn om de AI-acteur een vaste plek op het podium te geven, of dat nu in Hamburg is of ergens anders.
