Er hangt iets griezeligs in de lucht in de Parijse theaters. Niet de gebruikelijke stress van een première of de zenuwen die bij de openingsavond horen. Het is meer een staat van alertheid. Wanneer theaterkunstenaars, regisseurs en dramaturgen elkaar aankijken, vragen ze allemaal hetzelfde: „Hoe ver laten we dit gaan?”
Voor een groeiend aantal kunstenaars in Parijs is het antwoord duidelijk. Stop. Het is op papier gezet.
Dit document, dat vorig jaar onder Parijse theatermakers de ronde begon te doen, is noch een wet, noch een persbericht. Het heeft te maken met iemand die veel belangrijker is. Het begint met een eenvoudig idee: theater bestaat omdat er mensen zijn. Een persoon op het podium, die ademt en soms struikelt terwijl hij reageert op de mensen die voor hem zitten. Dat kun je niet programmeren. Dat is niet iets wat een algoritme, hoe geavanceerd het ook is, kan nabootsen.
| Categorie | Details |
|---|---|
| Onderwerp | AI-gebruik in de podiumkunst |
| Locatie | Parijs, Frankrijk |
| Type document | Artistiek manifest |
| Betrokken sector | Theater, dans, podiumkunst |
| Kernthema | Menselijke expressie versus algoritmische productie |
| Bredere context | Europees debat over AI en creativiteit |
| Vergelijkbare bewegingen | Brits artiestenverzet (641 ondertekenaars), Salon des Refusés 1874 |
| Relevante periode | 2025–2026 |
Parijs is niet voor niets de plek waar dit het sterkst wordt gevoeld. De stad heeft een lange geschiedenis van het beschermen van wat zij beschouwt als de belangrijkste aspecten van de cultuur, niet uit nostalgie, maar omdat ze erin gelooft. Artaud heeft hier gewerkt. Beckett heeft dit hier neergezet. De Franse podiumkunsten hebben altijd een filosofische ernst gehad, en ze hebben theater nooit louter als vermaak gezien. Vanwege deze traditie zien Franse makers AI niet als een hulpmiddel, maar als een bedreiging voor iets belangrijks.
Maar het is niet waar dat niemand in de Parijse theaterwereld ooit geïnteresseerd is geweest in wat AI zou kunnen doen. Het zou te simpel zijn om dat te laten zien. Er zijn experimenten geweest, discussies in kleine ruimtes en voorstellingen waarbij acteurs tekst voorlazen die door AI was gegenereerd. En daar is het allemaal begonnen. Wat die avonden lieten zien, was niet hoe krachtig de technologie was, maar hoe iedereen de afwezigheid voelde van iets dat moeilijk te beschrijven is. Het publiek gaf een beleefd applaus. Niemand was ontroerd.
Dat verschil tussen ontroerd worden en vermaakt worden is precies waar het manifest over gaat. Meer dan 200 theaterprofessionals hebben het boek geschreven. De auteurs stellen dat het bij de podiumkunsten niet gaat om perfectie of efficiëntie. Het gaat om het risico dat mensen nemen. De acteur die de draad kwijtraakt en zijn tekst weer moet onthouden. De danseres wier lichaam laat zien hoe hard ze jarenlang heeft getraind. De baas die een keuze maakt die misschien niet uitpakt. Ze zeggen dat AI die onvolmaaktheid niet kan verhelpen, omdat die niet inherent is. Het is juist de kern.
Sommige mensen vinden dit erg romantisch. En misschien is dat deels waar. Het is echter verrassend hoeveel kritiek op dit manifest niet eens de kernpunten raakt. De arbeidsmarkt, auteursrecht en concurrentiepositie komen al snel ter sprake. Zorgen die logisch zijn. Maar de makers in Parijs laten het daar niet bij. Ze gaan verder en bespreken wat theater is en of het kan voortbestaan zonder de mens op het podium.
Het is geen nieuw patroon. De schilderkunst werd op zijn kop gezet door de fotografie. De opkomst van de film veranderde het theater. Telkens weer wist de oudere kunstvorm zich te handhaven – niet door de technologie te negeren, maar door te veranderen wat het was. In zekere zin doen de makers in Parijs hetzelfde. Ze trekken een grens en zeggen: „Dit is wie we zijn en dit is wat we niet zullen worden.“
We weten nog steeds niet of dat manifest iets zal veranderen. Manifesten zijn een vreemd onderdeel van de cultuurgeschiedenis. Soms worden ze geprezen, soms genegeerd en soms vergeten, totdat ze weer belangrijk worden. Maar ze laten altijd zien wanneer iemand een keuze heeft gemaakt over welke weg hij of zij wil inslaan. Op dit moment maken sommige mensen in de podiumkunstenwereld in Parijs een heel duidelijke keuze. Ik heb niets tegen technologie in het algemeen. Ze zijn echter niet bereid iets op te geven om het te beschermen.
