In een zijstraat van Boekarest, op slechts een steenworp afstand van de drukke boulevards en toeristische cafés van de stad, staat een gebouw dat de meeste mensen niet opvalt. Aan de voorzijde zijn geen grote reclameborden of logo’s te zien die in het donker oplichten. De naam van het theater, Teatrul Evreiesc, staat geschreven in vier rode verticale strepen. Wie binnenstapt, waant zich in een wereld die al lang geleden is verdwenen.
Sinds 1940 bestaat er een Joods Staatstheater in Boekarest. Dat is op zich al verbazingwekkend. Het werd opgericht in een tijd waarin antisemitisme in Roemenië niet zomaar een rariteit was, maar de wet. Joodse acteurs mochten nergens anders optreden, maar hier konden ze wel een podium vinden. Aanvankelijk mochten ze zelfs niet in het Jiddisch optreden, omdat die taal als te gevaarlijk werd beschouwd.
| Informatie | Details |
|---|---|
| Naam | Joods Staatstheater Boekarest (Teatrul Evreiesc de Stat) |
| Opgericht | 1940 |
| Locatie | Boekarest, Roemenië |
| Taal | Jiddisch (met Roemeenstalige ondertitels) |
| Capaciteit | 250 zitplaatsen |
| Huidige directeur | Maia Morgenstern (actrice, bekend van The Passion of the Christ) |
| Status | Een van de laatste professionele Jiddische theaters in Europa |
| Officiële staatsstatus | Verkregen in 1948 |
| Joodse bevolking Roemenië nu | Minder dan 11.000 (voor WOII: ca. 800.000) |
| Recente renovatie | Heropend november 2016 na instorting dak in 2014 |
Daarna gebeurden er veel dingen die moeilijk in één woord te vatten zijn. Blok voor blok, straat voor straat, brak Ceausescu de hele Joodse wijk rondom het theater af. Hij maakte zo plaats voor zijn idee van een socialistische modelstad. Het theater stond nog overeind, maar het was kantje boord. Er is geen verwarming, de elektriciteit werkt niet goed en de muren storten langzaam in. De huidige directrice en actrice van het theater, Maia Morgenstern, werd wereldwijd beroemd door haar rol als Maria in Mel Gibsons *The Passion of the Christ*. Ze noemde de situatie ooit „een oceaan van ruïnes“. Ja, dat is een waarheidsgetrouwe uitspraak. Dat was het enige wat er nog over was.
Het theater bleef echter voorstellingen opvoeren. Juist in die jaren van het communisme gebeurde er iets heel interessants. De voorstellingen waren in het Jiddisch, en het publiek luisterde via koptelefoons naar vertalingen. Dit betekende dat acteurs dingen konden zeggen die ze nergens anders konden zeggen. De vertaler sloeg de gevoelige stukken gewoon over. Het werd een veilige plek voor mensen om gedachten te verbergen die niet waren toegestaan. Het beeld van een zaal vol mensen met koptelefoons op, luisterend naar een taal die ze misschien niet helemaal begrijpen, is ontroerend. De echte boodschap zit verborgen tussen de regels door.
In 2014 stortte het dak letterlijk in door alle sneeuw. De groep gaf twee jaar lang voorstellingen in bibliotheken, andere theaters en diverse kleine zalen. Als instelling die al zo lang vecht om te overleven, is het moeilijk voor te stellen hoe dat voelt. Maar in november 2016 heropende het theater met een nieuw dak, vers geschilderde muren en een betere elektriciteitsvoorziening.
De vraag die overblijft, is er een die Morgenstern zelf in het openbaar stelt: voor wie treed je nog op als je gemeenschap grotendeels verdwenen is? Vóór de Tweede Wereldoorlog woonden er ongeveer 800.000 joden in Roemenië, maar nu zijn er nog minder dan 11.000 over. Veel mensen zijn naar Israël vertrokken, en de communistische regering betaalde hen daarvoor soms zelfs. Er is geen Joodse wijk meer in de omgeving van het theater. Alleen nog enkele religieuze gebouwen, waarvan sommige verscholen liggen achter flatgebouwen uit het Sovjettijdperk, en het theater zelf.
Morgenstern vertelt dat er avonden zijn geweest waarop er meer acteurs op het podium stonden dan er mensen in de zaal zaten. „We speelden voor twee mensen”, zei ze. Hoewel dat triest klinkt, zit er ook iets koppigs in, iets dat niet wil opgeven wat er nog zal gebeuren. Tegenwoordig hebben de meeste acteurs die daar werken Jiddisch als volwassenen geleerd. Anka Levana werkt al tien jaar bij het gezelschap, maar het kostte haar twee tot drie jaar om echt aan de taal te wennen. Het kost veel geld om een taal te onderwijzen die in Europa niet veel meer wordt gebruikt.
Maar er is ook een groep mensen die steeds weer terugkomt. Acteurs uit de VS en andere landen komen naar internationale festivals. Een Amerikaanse acteur genaamd Allen Lewis Rickman trad daar eind 2016 op. Hij zei dat de geluidskwaliteit hem deed denken aan de beste theaters op Broadway. Er is dus iets aan dat kleine zijstraatje dat mensen aantrekt, en het gebouw straalt dat iets uit, ondanks of misschien juist dankzij zijn geschiedenis.
Morgenstern wil echt geen museum. Als ze dit zegt, is ze heel duidelijk en laat ze geen ruimte voor verwarring. Mensen komen niet om te herdenken, maar om te beleven. Ze wil een levend theater, een plek waar dingen gebeuren. Op de lange termijn zou dat wel eens kunnen lukken, maar dat is nog niet duidelijk. Er zijn niet veel mensen die Jiddisch spreken, er zijn niet veel mensen in de buurt en het gebouw staat al jaren leeg. Het theater staat er echter nog steeds. Vanavond gaat het doek weer omhoog.
