De opkomst van het Exit Festival in Servië – Hoe een vredesbeweging uitgroeide tot een van de beste festivals van Europa

Dit is een van de weinige muziekfestivals ter wereld die een directe voortzetting van een revolutie genoemd kunnen worden. Een daarvan is het EXIT Festival in Novi Sad. Dat is wat je voelt als je op een zomeravond over de smalle stenen paadjes van het fort van Petrovaradin loopt: het gewicht van een echt verhaal onder je voeten. Het fort van Petrovaradin is een 18e-eeuwse vesting hoog boven de Donau.

Het begon niet met een podium of een line-up; het begon met woede. In 2000 leidde Dušan Kovačević een groep Servische studenten in een protest dat honderd dagen zou duren. Ze hadden het gemunt op Slobodan Milošević, de dictatoriale president van Servië die al jaren aan de macht was. Om de mensen moed in te spreken, wilde Kovačević niet dat ze alleen zouden marcheren.

Alles werd ingezet om het vuur brandend te houden, van muziek en theater tot debatten. In die honderd dagen waren er 34 concerten, 20 discussiepanels en tientallen toneelstukken. Het was zijn laatste concert, dat twee dagen voor de verkiezingen plaatsvond. De boodschap was kort en duidelijk: hij is afgeschreven.

Ivan Milošević verloor. Daarna gebeurde er iets heel interessants.

Kovačević en zijn team kozen ervoor om de organisatie niet op te heffen, maar de energie te gebruiken om iets te creëren dat blijvend zou zijn. Het fort van Petrovaradin, dat oud, leeg en niet geschikt was voor festivals, was de perfecte plek. Een echte historische ruimte met oneffen kasseien, smalle doorgangen en torens die ’s nachts boven de rivier oplichten. Niet het soort gelikte festivalhub met witte tenten en merkschilden. Het voelde vanaf het begin alsof er iets op het spel stond.

In de jaren daarna groeide het festival zonder zijn identiteit te verliezen, iets wat de meeste succesvolle festivals niet lukt. Van een klein evenement voor studenten uit de omgeving groeide EXIT uit tot een festival waar in 2004 grote namen als Massive Attack, Iggy and the Stooges en Cypress Hill optraden. In 2007 traden de Beastie Boys en The Prodigy er op. In 2009 stonden Alaskan Natives en Kraftwerk op hetzelfde programma. Op een vreemde manier was het festival misschien wel beter af zonder veel geld: zonder grote investeerders achter zich werd de programmering nog steeds gebaseerd op smaak in plaats van marktonderzoek.

Kovačević verwoordde het ooit treffend: de meeste festivals over de hele wereld zijn er alleen maar om bier en kaartjes te verkopen. Wat EXIT onderscheidt, is dat het is opgericht vanuit activisme. Dat klinkt als een PR-verhaal, maar wat ze deden, onderbouwt het. Samen met MTV heeft het festival jarenlang gestreden tegen mensenhandel. In een tijd waarin LGBT-rechten in de regio nog niet vanzelfsprekend waren, kwam het festival daarvoor op. En omdat jongeren uit Servië al decennia lang geen visum voor Europa konden krijgen, nodigde EXIT de Europese commissaris voor Uitbreiding uit voor een discussiepanel op het festival zelf. Toen hem werd gevraagd naar de visumplicht, zei Olle Rehn dat hij meer zou doen. Jaren later, toen Europa die afschafte, toonde hij trots zijn ereburgerschap van de „Staat van EXIT“ aan. Dat soort dingen vergeet je niet snel.

De European Festival Award voor Beste Grote Festival werd in 2013 aan EXIT toegekend. Het is de meest prestigieuze prijs in de wereld van de Europese festivals en wordt uitgereikt tijdens Eurosonic in Groningen. Hoewel het al lang had moeten gebeuren, was het voor veel mensen die het festival kenden geen verrassing dat het eindelijk de aandacht kreeg die het verdiende. De jury zag wat iedereen die er eerder was geweest ook had gezien.

Petrovaradin heeft ’s nachts iets dat moeilijk in festivalcijfers te vatten is. De technoklanken weerklinken in de stenen gewelven, en je voelt de Donau onderaan de helling, ook al kun je hem niet zien. Er komen nu mensen uit meer dan zestig verschillende landen naar EXIT. Maar zelfs op de drukste avonden voelt het niet als een groot evenement dat zijn ziel heeft opgegeven om te kunnen groeien. We weten niet of dat nog steeds het geval zal zijn nadat het festival in 2026 vanwege politieke en financiële druk in het thuisland op wereldtournee moet gaan.

Dat is misschien wel het eerlijkste wat je over EXIT kunt zeggen: het gaat na al die jaren nog steeds sterk. Een absolute regel. Een hype. Een grote ziekte. Toch is het er nog steeds. Het is geen vergissing, en het is geen verhaal dat bedoeld is om iets te verkopen. Zulke dingen gebeuren wanneer mensen iets opbouwen omdat ze erin geloven.