Op een gegeven moment sprongen twee oudere muzikanten op en omhelsden elkaar nadat een jazzconcert in een klein theater in Den Haag was afgelopen. Niemand in het publiek haalde zijn telefoon tevoorschijn. Dat soort dingen zijn moeilijk uit te leggen, maar onmogelijk te vergeten. Wat mensen beangstigt, is het idee dat zoiets binnenkort door een machine zo goed zou kunnen worden gedaan dat we het verschil niet meer zouden kunnen zien.
In de kunstwereld wordt al een paar jaar gediscussieerd over AI, maar de toon wordt steeds scherper. Vooral in de podiumkunsten, zoals theater, dans, muziek en opera, waar het altijd het allerbelangrijkste is geweest dat er een echt mens op het podium staat. Er zijn nu voorstellingen met door AI gegenereerde gesproken tekst, muziek gecomponeerd door algoritmen of choreografieën gemaakt met machine learning. En de reacties lopen sterk uiteen.
Sommige critici nemen niet eens de moeite om te luisteren. Ze hebben geen hekel aan technologie; ze hebben gewoon het gevoel dat er iets ontbreekt, maar ze kunnen er niet precies de vinger op leggen. „Het voelt vlak aan“, zei een recensent onlangs over een productie waarin AI werd gebruikt. „Alsof iemand alle juiste noten speelde, maar vergat waarom.“ Dat gevoel van leegte is niet nieuw; het komt elke keer naar voren als de kunsten nieuwe technologie gebruiken. Schilderkunst zou verdwijnen door de komst van de fotografie. Vroeger zei men dat elektrische versterking muziek minder echt maakte. Destijds werden deze beweringen heel serieus genomen, ook al lijken ze nu belachelijk.
Maar deze golf verschilt op een bepaalde manier van de voorgaande. Bij fotografie stond er altijd een persoon achter de lens. Wanneer AI in de kunsten wordt gebruikt, vraag je je af of er überhaupt nog wel een persoon nodig is. En dat raakt een snaar die verder gaat dan creatief eigenbelang. Het komt erop neer wie of wat er op het podium een stem heeft en of het publiek zich kan identificeren met die stem als die niet van een mens afkomstig is.
Er is ook een heel andere groep critici die net zo serieus is, maar niet zo somber. Zij zeggen dat AI kunstenaars bevrijdt van technische beperkingen, experimenten mogelijk maakt die anders onmogelijk zouden zijn geweest, en kleine groepen nieuwe mogelijkheden biedt die ze met een volledig orkest niet zouden hebben gehad. Uiteindelijk zou AI het juist mogelijk kunnen maken dat er in de podiumkunsten meer menselijke verhalen worden verteld, niet minder. Voorlopig lijkt dat argument echter niet veel mensen te overtuigen die regelmatig voorstellingen bezoeken.
Wat opvalt, is hoe sterk de reacties afhangen van het soort kunst waar iemand naar op zoek is. Mensen die kunst zien als een ambacht dat voortkomt uit jarenlange oefening en persoonlijke ervaring, zien hierin een groot probleem. Mensen die kunst zien als een manier om een boodschap over te brengen, staan er meer voor open om te vergeten waar die vandaan komt. Hoewel er al spanning bestond vóór de komst van AI, is die nu zo duidelijk dat ze niet meer genegeerd kan worden.
Sommige mensen voelen zich ook ongemakkelijk bij het gebrek aan openheid, maar ze zeggen dat niet vaak hardop. Wanneer AI helpt bij het schrijven van een deel van een toneelstuk, staat dat niet altijd in het programmaboekje vermeld. Vaak wordt dit niet vermeld wanneer een compositie wordt gemaakt met behulp van een model dat is getraind op het werk van tientallen componisten zonder hun toestemming. Mensen zijn hierover verontwaardigd, maar niet omdat ze het willen weten. Ze zijn verontwaardigd omdat de kunstwereld in strijd handelt met haar eigen regels over eerlijkheid en originaliteit.
We weten nog niet hoe dit zal aflopen. De podiumkunsten zijn er altijd in geslaagd om te overleven en zelfs sterker te worden door technologie te gebruiken en aan te passen. De snelheid waarmee AI zich ontwikkelt, laat echter geen geleidelijke verandering toe. Van mensen die theater, dans en muziek maken, wordt gevraagd om overeind te blijven terwijl de grond onder hun voeten nog steeds verschuift. De zaal is vol. Het doek gaat omhoog. Er bestaat ook geen twijfel meer over wie er optreedt.
