Op de Londense podia gebeuren er vreemde dingen. Niet het soort verandering dat voortkomt uit een nieuw decor of een gedurfde regisseur die Shakespeare op zijn kop zet. Als het doek opgaat, is er iets aan de hand dat je niet helemaal kunt benoemen. Het script bestaat nog niet.
Een Londens theatergezelschap brengt dit jaar een toneelstuk op de planken waarvan de tekst in realtime wordt gegenereerd door een neuraal netwerk. Mensen in het publiek stellen vragen, geven feedback en reageren. De AI zet al die live-informatie vervolgens om in een script dat de acteurs vrijwel direct uitvoeren. Elke avond is anders. Geen enkele zin is van tevoren goedgekeurd door een dramaturg.
| Locatie | Londen, Verenigd Koninkrijk |
| Jaar | 2025–2026 |
| Technologie | Neuraal netwerk / Generatieve AI (live scriptgeneratie) |
| Verwante producties | Sh4dow (Denemarken), Formerly Known As (Rotterdam, URLAND) |
| AI-rol | Mede-maker, live scriptschrijver, hoofdpersoon |
| Publieksinput | Ja — vragen aan publiek sturen de AI aan |
| Thema | Creativiteit, auteurschap, mens-AI-verhouding |
Het klinkt inderdaad als een experiment. Maar het is geen grap die ter plekke is verzonnen. Soortgelijke voorstellingen in Rotterdam en Denemarken hebben al aangetoond dat dit de aandacht van het publiek trekt, mensen aan het denken zet en soms zelfs te echt aanvoelt. Het AI-personage in het Deense toneelstuk Sh4dow besloot op een avond „weg te gaan“. Vier minuten lang zei of deed het personage niets; het was gewoon verdwenen. Later zei de regisseur dat het een van de meest dramatische momenten van de hele reeks voorstellingen was. Het was door niemand opgezet.
Dat is juist de kern. In het theater is er altijd al iets levends geweest dat niet volledig te beheersen is. Een schrijver schrijft het script, een acteur voert het uit en een regisseur houdt toezicht op het geheel. Dit is al honderden jaren de norm. Nu neemt echter een systeem dat leert, reageert en zich behelpt een deel van die keten over. Sommige mensen die in het theater werken, zouden dit als verraad kunnen ervaren. Voor sommigen is het juist de meest treffende manier om livekunst te omschrijven.
Een paar jaar geleden zette de Rotterdamse groep URLAND een stap in die richting. Voor hun voorstelling „Formerly Known As“ gebruikten ze gekloonde stemmen en ChatGPT om een volledig script te maken. De opdracht was heel duidelijk: schrijf iets dat zo echt klinkt dat mensen niet kunnen onderscheiden of het echt is of niet. Dat is meer dan alleen een technische opgave. Er schuilt een filosofische vraag in voor iedereen die nog steeds denkt dat kunst door mensen gemaakt moet zijn.
Dit jaar gaat het in Londen nog een stapje verder. URLAND had van tevoren een script geschreven, maar de nieuwe productie in Londen maakt gebruik van een neuraal netwerk om de voorstelling in realtime te sturen. Het verandert op basis van wat het publiek doet. Zelfs de acteur op het podium weet niet wat de volgende zin is. De acteurs zeggen dat het een van de meest intense ervaringen was die ze ooit hebben meegemaakt, waardoor je bijna medelijden met hem krijgt. Er is geen tekst om je aan vast te houden. Op dit moment.
Dit roept een aantal belangrijke vragen op die eerlijk moeten worden bekeken. Wie heeft een stuk geschreven dat altijd anders is? Wie is verantwoordelijk als de AI iets zegt wat niet is toegestaan, zoals in *Sh4dow*, waar het systeem de ene avond zeer conservatieve uitspraken deed en de volgende avond de standpunten van een fervent socialist herhaalde? Mikael Fock, die de leiding had over dat toneelstuk, zei dat hij over ongeveer 30% van de voorstelling eigenlijk geen controle had. Er is niets mis met het systeem. Zo werkt het nu eenmaal.
Tussen wat theater is en wat het wil worden, is het moeilijk om hier geen spanning te voelen. Men gaat ervan uit dat een toneelstuk volwassen genoeg is om avond na avond te worden opgevoerd; dat is waar het traditionele toneel op is gebaseerd. Dit geldt niet voor AI-producties; elke avond is een première, en elke avond is ook weer een première. Je kunt het origineel niet als back-up gebruiken.
Het valt nog te bezien of dit leidt tot kunst die standhoudt. Misschien is het verrassingselement juist wat de voorstelling interessant maakt, en is de ervaring verdwenen zodra het publiek vertrekt. Maar misschien is dat wel precies waarvoor theater in de eerste plaats bedoeld was. Niet een tekst die voor altijd bewaard blijft, maar een moment dat iedereen in die ruimte deelt en dat zich nooit meer zal voordoen. Het script is geschreven door de machine. Het publiek onthoudt het. En niemand weet zeker of dat genoeg is.
