Er hangt iets in de lucht in Warschau, voor het Teatr Powszechny. In de zomer van 2017 lieten nationalistische demonstranten die de ingang blokkeerden zelfs rookbommen ontploffen. De voorstelling waarover ze zo boos waren, heette *Klątwa*, wat ‘De Vloek’ betekent. Mensen stonden in de rij bij de kassa en werden gecontroleerd door politieagenten. Om het theater binnen te komen, moesten mensen twee rijen passeren: eerst de schreeuwende menigte, en daarna de politiebarricades. Toch gingen de deuren open. Elke avond, keer op keer.
Het doek gaat gewoon omhoog, zelfs als de wereld in brand staat. Dat is waarschijnlijk het meest veelzeggende aan de theaterwereld in Warschau op dit moment.
| Categorie | Details |
|---|---|
| Stad | Warschau, Polen |
| Thema | Theatercensuur & artistieke vrijheid |
| Belangrijkste theaters | Teatr Powszechny, TR Warszawa, Nowy Teatr, Teatr Polski Wrocław |
| Historische context | Ondergronds theater tijdens WOII, communistische censuur, post-1989 vrijheid |
| Hedendaagse druk | Politieke inmenging door PiS-partij (vanaf 2013) |
| Sleutelfiguren | Oliver Frljić, Jan Klata, Krzysztof Warlikowski, Tadeusz Kantor |
| Relevante productie | Klątwa (De Vloek), Teatr Powszechny, première februari 2017 |
| Status | Actieve culturele en politieke strijd gaande |
De theatergeschiedenis van Polen is lang, pijnlijk en verrassend levendig. Tijdens de Tweede Wereldoorlog voerden acteurs voorstellingen op in geheime appartementen, cafés en kelders. Het was gevaarlijk om deel te nemen aan illegale voorstellingen. Op de deur van het geheime theater van Tadeusz Kantor in Krakau hing een bordje met de tekst: „Do teatru nie wchodzi się bezkarnie”, wat betekent: „Je betreedt het theater niet ongestraft.” In die tijd was dat geen metafoor. Deelnemers wisten wat er op het spel stond.
Die geschiedenis van verzet is nooit echt verdwenen. Ze heeft alleen een andere vorm aangenomen.
Toen het communisme in 1989 ten einde kwam, leek de theaterwereld even op adem te kunnen komen. De censuur hield op, er stroomde geld naar de sector en een nieuwe generatie regisseurs, waaronder Grzegorz Jarzyna, Krzysztof Warlikowski en later Jan Klata, was dapper genoeg om politiek geladen voorstellingen te maken die nog niemand anders in Europa eerder had gedaan. De theaters in Warschau waren als een soort extra parlement waar mensen dingen konden zeggen die elders niet zouden worden toegestaan.
Dat duurde echter niet eeuwig. Er begon iets te veranderen toen de nationalistische partij PiS in 2013 aan de macht kwam. Om formele redenen werden de artistiek leiders van grote openbare theaters één voor één niet herbenoemd. Het publiek was echter moeilijk te negeren. In Krakau verloor Jan Klata zijn baan bij het bekende Stary Teatr. In Wrocław werd Krzysztof Mieszkowski vervangen door iemand die voor de regering acceptabeler was. Elf medewerkers die hadden geprotesteerd, werden vervolgens ontslagen. Veel mensen keerden het theater de rug toe. Het valt moeilijk te ontkennen dat dit geen toeval was; het was gepland.
De film Klątwa van de Kroatische regisseur Oliver Frljić was bedoeld om in deze situatie onrust te stoken, maar deed dat op een weloverwogen manier. Stanisław Wyspiański schreef het toneelstuk in 1899; het gaat over een priester die een jong meisje zwanger maakt en haar vervolgens in de steek laat. Dat was de tekst die Frljić gebruikte om zijn onderzoek naar de macht van de katholieke kerk in het hedendaagse Polen te beginnen. Een standbeeld van Johannes Paulus II werd het podium opgesleept. Zoals te verwachten waren de reacties zeer verontwaardigd. De voorstelling ging echter gewoon door.
Het is interessant dat het Poolse theater juist onder grote druk zijn beste werk heeft weten te maken. Als je de geschiedenis kent, lijkt dat misschien niet zo vreemd. Het is moeilijk voor een cultuur die heeft geleerd in het geheim te werken om die vaardigheid kwijt te raken. Die cultuur weet hoe ze dingen kan zeggen zonder ze hardop uit te spreken en hoe ze betekenis kan verbergen in lichaamstaal en metaforen. Die vaardigheid is verweven in het werk zelf.
Er zit echter geen liefde in het verhaal. Er worden dreigementen naar acteurs gestuurd. Veel regisseurs raken hun baan kwijt. Een criticus genaamd Urbaniak zei tegen theaterliefhebbers in Warschau dat ze naar Powszechny, TR Warszawa en Nowy Teatr moeten gaan zolang het nog kan. Dit klinkt als iets uit een andere tijd. Het is nog steeds niet duidelijk hoe lang deze theaters hun eigen koers kunnen blijven varen nu de politieke druk toeneemt.
