Na de première wordt het achter de schermen op dat moment altijd een gekkenhuis. Het verlichtingsschema is door iemand anders verkeerd opgeslagen. De kostuumassistent moet een acteur vinden die al opgemaakt is. Terwijl de technicus nog bezig is met de geluidstest, vraagt de regisseur om een nieuw exemplaar van het cue-blad. Al tientallen jaren heerst er zo’n chaos, totdat het wat rustiger begon te worden.
In het Innovation:Lab van het Nationale Ballet in Amsterdam werd een AI-systeem opgezet dat in realtime reageerde op de bewegingen van de dansers. Het was geen experiment in het lab; het maakte deel uit van een echte voorstelling. De AI keek toe, dacht na en paste de belichting in realtime aan. Er zat niemand achter een mengpaneel op knoppen te drukken zoals een technicus dat zou doen. Het werk werd door de machine gedaan. Annie Dorsen, een regisseur die al lange tijd met technologie en theater werkt, zei dat dit het moment was waarop de grens tussen hulpmiddel en medewerker begon te vervagen.
| Onderwerp | Details |
|---|---|
| Thema | AI-gestuurde regie-assistenten in de podiumkunsten |
| Sector | Theater, dans, podiumproductie & technologie |
| Relevante trend | Opkomst van AI-agents die taken overnemen in creatieve en operationele processen |
| Geografische context | Nederland en België (met internationale parallellen) |
| Tijdsperiode | 2024–2026 |
| Sleutelbegrip | AI-agents: autonome systemen die zelfstandig plannen, beslissen en uitvoeren |
| Betrokken partijen | Nationale Ballet, theaterproducenten, technologiebedrijven, regisseurs |
| Centrale vraag | Wat betekent de AI-revolutie achter de schermen voor het werk in de podiumkunsten? |
Dat is precies de grens waar we ons nu allemaal bevinden, niet alleen in het theater.
Het is onmogelijk om deze sector niet met andere te vergelijken. Technologiebedrijven als Google en Microsoft werken aan wat zij ‘agenten’ noemen: computersystemen die zelfstandig vragen kunnen beantwoorden en taken kunnen uitvoeren. Volgens wat AI-expert Remy Gieling in januari 2025 zei, kan een inkoopafdeling agenten inzetten om leveranciers te vinden, onderhandelingen te voeren en contracten te ondertekenen. Destijds zei hij: „We zullen de leiding hebben over robotlegers.“ Het leek toen iets uit de toekomst. Het klinkt nu als een praktijk die al in gang is gezet.
In de kunstwereld is die praktijk het meest merkbaar in het deel van de voorstelling dat het publiek niet ziet. Vroeger stelde een productiemanager de schema’s op, maar nu kan een systeem dat tegelijkertijd naar beschikbaarheid, budgetten en deadlines kijkt, dat doen. Op basis van het script worden call sheets automatisch aangemaakt. Castingdatabases worden doorzocht op criteria die een assistent uren zou kosten om handmatig te vinden. Niemand vond het leuk om deze dingen te moeten doen, maar iemand moest het altijd doen.
Je zou gemakkelijk kunnen denken dat dit gewoon een langzaam proces van banenverlies is. Maar de zaken liggen niet zo eenvoudig of dramatisch in elkaar als sommige nieuwsberichten doen voorkomen. Tot nu toe heeft onderzoek naar banenverlies in sectoren die ‘blootstaan aan AI’ geen significante stijging aangetoond. Gerben Wierda schreef in *Trouw* dat de meeste mythes over een massale overname van banen vanaf 2023 onjuist zijn gebleken. Men dacht dat de snelle ontwikkeling van AI-systemen grote veranderingen zou veroorzaken, maar dat is niet gebeurd. Je zou kunnen zeggen „nog niet“, maar dat woord volstaat.
Het is echter duidelijk dat de manier waarop mensen hun tijd besteden aan het veranderen is. Vroeger kostte het de productiemanager een uur om een repetitiedag te plannen. Nu kan hij dat uur voor iets anders gebruiken. Of voor niets, wat ook een optie is. Het idee dat kunst misschien meer aandacht krijgt als er minder management aan te pas komt, is interessant.
Het is ook waar dat sommige vragen nog niet volledig zijn beantwoord. Wie is er verantwoordelijk als een door AI opgesteld schema een fout bevat waardoor een première in gevaar komt? Wie controleert de informatie die het systeem gebruikt om zijn suggesties te doen? Gieling heeft al gezegd dat gezelschappen een team moeten opzetten om in de gaten te houden hoe agenten hun werk doen, „zodat alles verloopt volgens de regels die al zijn vastgesteld“. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, vooral in een sector die van oudsher steunt op vertrouwen en losjes georganiseerde groepen.
Karakter is ook een punt. Theater wordt zowel door mensen gemaakt als over mensen, dus het is absoluut menselijk werk. Op basis van bewegingsgegevens kan een AI de belichting aanpassen. Het is begrijpelijk dat een regisseur op het laatste moment de sfeer van een scène wil veranderen als iets niet goed voelt, toch? Om dit soort keuzes te maken, moet er nog steeds iemand ter plaatse zijn die aanvoelt hoe het gaat en dapper genoeg is om veranderingen door te voeren.
Misschien is dat precies hoe het werk wordt verdeeld. De machine neemt de dagelijkse taken voor zijn rekening. Het onvoorspelbare is waar mensen om geven, en dat is verreweg het belangrijkste onderdeel van theater. In de toekomst zal AI waarschijnlijk de zakelijke kant van de zaken regelen, waardoor de regisseur zich kan concentreren op waar theater echt om draait: mensen elkaar laten begrijpen.
Het is nog te vroeg om te zeggen of dat een belofte is of slechts een vervolg. De technologie wacht echter niet op dat antwoord.
