De emotionele code – Hoe AI-gestuurde muziek de bühne van het theaterfestival in Avignon transformeert

In de oude binnenplaatsen van Avignon heeft zich iets verbazingwekkends afgespeeld. Het is moeilijk te beschrijven, maar je voelt het zodra de muziek begint. De pianist laat zijn vingers niet over de toetsen glijden. Er was geen tijd voor de dirigent om de maat aan te geven. Alleen al het geluid is bedachtzaam, helder en op een vreemde manier ontroerend.

Door de jaren heen is het Theaterfestival van Avignon altijd op de hoogte geweest van wat er in de wereld gebeurt. In 1989 bracht Antoine Vitez daar voorstellingen die mensen aan het denken zetten, die hen irriteerden en die hen deden veranderen. Dit blijkt uit het feit dat het festival zich opnieuw openstelt voor iets zo vreemds als muziek gemaakt door AI. Ook al voelt het deze keer anders aan. Minder zeker. Geladen.

Het is bijna ongelooflijk wat AI-componisten nu kunnen. Systemen die zijn getraind op duizenden uren muziek, variërend van barok tot experimentele jazz, maken partituren die veranderen op basis van scènes, bewegingen en het tempo van de dialoog. Op dit moment zijn er voorstellingen in Avignon waarbij de muziek niet van tevoren is gepland, maar verandert naarmate de acteurs zich op het podium bewegen. Technisch gezien is het erg goed. Het valt nog te bezien of het ook artistieke waarde heeft.

Mensen die naar het theater gingen en daarna naar buiten liepen in de warme avondlucht van de Provence, reageren heel verschillend. Sommigen zeggen dat ze vergaten dat een algoritme de muziek had gemaakt. Anderen voelden hetzelfde onbehagen – dat gevoel van afstand dat je krijgt als iets te perfect of te naadloos is. Te afgestemd. Het was alsof de muziek al wist hoe je je voelde voordat je het zelf wist.

Dat is misschien wel het meest verontrustende aan deze ontwikkeling. Het is niet zo dat AI geen muziek kan maken. Dat is inmiddels wel aangetoond. Maar het feit dat AI muziek kan maken die ons dingen laat voelen die we normaal gesproken alleen voelen wanneer mensen zich uitdrukken, raakt aan iets fundamenteels. Zoals andere onderzoekers hebben gezegd, is het probleem dat we niet volledig begrijpen hoe AI beslissingen neemt. Waarom veranderde dat akkoord op dat moment? Waarom is er zoveel stilte? Dat is niet duidelijk vanuit de machine.

Regisseurs in Avignon die deze technologie gebruiken, spreken over een nieuwe manier waarop mensen kunnen samenwerken. Niet ‘mens tegen machine’, maar ‘mens mét machine’. Ze zeggen dat het is alsof je improviseert met een muzikant die nooit moe wordt of te vroeg komt, maar je ook nooit echt verrast. Als je er goed over nadenkt, heeft die perfectie iets bitterzoets. Feilbaarheid is juist geweldig voor theater. De acteur die net iets te laat reageert. De muzikant die de noot net iets te scherp speelt. Juist die kleine onvolkomenheden geven een voorstelling haar levendigheid.

Het is nog steeds niet duidelijk of AI ooit in staat zal zijn om die ruimte los te laten. Misschien leert het dat wel – de gecontroleerde fout, de berekende pauze. Dan rijst de vraag of het nog steeds een fout is of gewoon een ander algoritme. Avignon geeft geen antwoorden. Zoals altijd stelt het de vragen en laat het de mensen in de zaal erover nadenken.

Eén ding is zeker: het podium op het theaterfestival klinkt nu anders dan tien jaar geleden. Of dat beter is of gewoon anders, hangt af van je standpunt. Maar op dit moment verandert de emotionele code – die onzichtbare lijn die muziek verbindt met hoe mensen zich voelen. Op een warme zomeravond in Avignon, terwijl een algoritme Bach speelt, weet niemand precies hoe dat voelt.