De cultuurstrijd in de polder – Waarom theatermakers de barricades op gaan tegen de bezuinigingen

In een repetitieruimte in Amsterdam-Noord houdt een regisseur een uitgeprinte subsidieaanvraag in zijn hand. Het is de derde keer dat hij deze doorleest. Het antwoord is nog steeds hetzelfde. Niet genoeg geld. Ook dit jaar weer niet. Hij legt het papier neer en zegt niets terwijl hij naar zijn vrienden kijkt. Geen enkel gesprek zou ooit zoveel kunnen zeggen als die stilte.

De Nederlanders hebben al eerder een culturele strijd gevoerd, maar nu voelt het anders. Beter. Er zit iets versleten aan, alsof theatermakers, schrijvers en filmmakers al zo lang uitleggen waarom hun werk belangrijk is, dat de woorden hun glans hebben verloren. Tegelijkertijd wordt het mes gehanteerd. Minder geld voor kleine culturele instellingen die door bezuinigingen op subsidies al nauwelijks het hoofd boven water konden houden, en minder ruimte bij de publieke omroep.

Uit de mediabegroting voor 2026 wordt duidelijk hoe het systeem werkt. Er is ruim 1,3 miljard euro beschikbaar voor het mediabeleid, waarvan een groot deel afkomstig is uit de reclame-inkomsten van De Ster. Het lijkt veel geld. Maar als je tussen de regels door leest, blijkt dat De Ster denkt dat hij in 2025 4,4 miljoen minder zal verdienen dan hij had gedacht. Misschien zijn het kleine bedragen in een groot systeem. Maar als het om cultuur gaat, zijn kleine bedragen zelden klein.

Er is iets vreemds aan de hand in het Nederlandse debat. Er is veel gesproken over hoe ondernemend dit land is en hoe we vroeger zakelijker waren, maar dat inmiddels deels zijn kwijtgeraakt. Maar diezelfde beleidsmakers zien de kunsten als een uitgave die kan worden geschrapt zodra de economie vertraagt. Je zou kunst kunnen zien als een luxe die je kunt uitstellen, zoals verbouwingen aan je huis die nog wel even kunnen wachten. Zo werkt cultuur echter niet. Een theatergezelschap kun je niet twee jaar op non-actief zetten.

Jac. Toes, auteur van literaire thrillers, voerde zijn eigen strijd tegen het Literatuurfonds en verloor meer dan alleen een subsidieaanvraag. Hij verloor het vertrouwen in een systeem dat dingen voor hem verbergt. Niet alleen over het geld, maar ook over wie er mag meebeslissen wat er gemaakt wordt en waarom. Dat is de echte culturele strijd. Wie wordt buitengesloten?

Dit is zo moeilijk omdat mensen die tegen bezuinigingen op cultuur zijn, niet alleen tegenover politici staan met andere ideeën. Ze vechten ook tegen een gevoel dat de meeste mensen hebben. Er zijn mensen die vinden dat belastingbetalers niet moeten betalen voor theater waar ze zelf nooit naartoe zouden gaan. Op dat gevoel moet je een eerlijk antwoord geven, want het is reëel. Dat antwoord gaat echter niet over smaak. Het gaat over wie zich in het openbaar uitspreekt, wie belangrijke vragen stelt en wie verhalen vertelt die Den Haag liever niet hoort.

De NPO verandert, omroepen hebben het over bezuinigingen en de Algemene Mediareserve zou moeten groeien tot 266 miljoen euro. Maar dat geld kun je niet zomaar pakken. Het is een vangnet voor als er iets misgaat. Het is geen investeringsfonds voor nieuwe kunstenaars. Wat het systeem zegt te doen en wat het daadwerkelijk doet, is niet altijd hetzelfde. De theatermakers, met hun brief, repetitieruimte en stilte, vullen die leemte op.

Het is mogelijk dat de stemming langzaam aan het veranderen is. Er zijn tekenen dat jongere politici een andere kijk hebben op het belang van publieke cultuur. Steeds meer mensen beseffen dat de samenleving zwakker en kwetsbaarder is zonder vrije kunst en journalistiek. Maar het is nog te vroeg om te zeggen of dat besef snel genoeg in concreet beleid zal worden omgezet. Of er nu wel of geen cultuurclash is, de rekeningen voor de repetitieruimtes worden elke maand verstuurd.