Er is iets vreemds aan de manier waarop mensen een theatervoorstelling binnengaan. Ze trekken hun jassen uit, zoeken een stoel en vergeten even hun dagelijkse leven. Een uur of twee lang geloven ze alles wat er op het podium gebeurt. Die bereidheid is al oud en bekend. Wat nieuw is, is dat er steeds vaker een algoritme achter de schermen met de artiesten meeloopt.
De afgelopen jaren hebben theatermakers over de hele wereld AI uitgeprobeerd als een manier om creatiever te zijn. Michael Rau van Stanford University gebruikt AI om live scripts te maken op basis van suggesties van het publiek. Acteurs luisteren via een oortje naar de teksten en voeren die ter plekke uit. Het eindresultaat is niet gepland, het is soms verrassend, soms rommelig, maar altijd onthullend. Ze zeggen nooit iets neutraals als ze gevraagd worden een verhaal te vertellen. Dat is nog nooit eerlijk geweest.
| Informatie | Details |
|---|---|
| Onderwerp | AI in theater en de blootlegging van maatschappelijke vooroordelen |
| Relevante sectoren | Podiumkunsten, technologie, media, ethiek |
| Sleutelfiguren | Annie Dorsen (theatermaker/essayist), Michael Rau (Stanford TAPS) |
| Relevante instellingen | Stanford HAI, OpenAI, Meta, The Metropolitan Review |
| Tijdsperiode | 2021–2026 |
| Kernvraag | Wat gebeurt er als een neutraal ogend systeem menselijke bias reproduceert op het podium? |
| Publiekspoll (The Stage, 2026) | 77% vertrouwt erop dat AI menselijke creativiteit in theater ongemoeid laat |
Dat is precies wat sommige theatermakers ongemakkelijk maakt. In het jaar 2021 schreef een AI een toneelstuk waarin racistische ideeën voorkwamen. Het was voor de makers een manier om een gesprek met het publiek op gang te brengen over creativiteit, technologie en wat we inbrengen als we een machine leren taal te gebruiken zoals een mens dat doet. De ontwikkelaars zeiden dat het niet de bedoeling was dat dit zou gebeuren. Maar ‘per ongeluk’ betekent niet ‘onschuldig’.
Annie Dorsen, essayiste en theatermaakster, verwoordde het in augustus 2025 heel duidelijk: een taalmodel kan nooit neutraal zijn, omdat elke keuze die programmeurs maken – zoals welke teksten als trainingsdata worden gebruikt, welke output wordt gefilterd en welke persoonlijkheid een chatbot ontwikkelt – een ideologische lading heeft. Het is als theater dat niet weet dat het theater is, zegt ze. Een toneelstuk is zich ervan bewust dat het een toneelstuk is. Het is alsof een algoritme doet alsof het echt is.
Wanneer AI het podium betreedt, wordt dat verschil heel belangrijk. Dit komt doordat theater altijd een unieke rol heeft gespeeld in de manier waarop samenlevingen met elkaar communiceren. Aristoteles noemde het de nabootsing van een handeling. Stanislavski zei dat acteren de essentie van theater is. Maar wat doet een AI als het een script schrijft of een scène bedenkt? Het lijkt erop. En in die nabootsing komen de vooroordelen naar voren die het systeem heeft overgenomen van de mensen die het hebben gebouwd.
Uit een enquête van maart 2026 door The Stage blijkt dat 77% van de Britse theaterbezoekers er zeker van is dat AI de creatieve vrijheid van mensen in het theater niet zal wegnemen. Dat is een zeer positieve, zij het ietwat naïeve, uitspraak. De reden hiervoor is niet dat AI het theater zal overnemen – dat lijkt op dit moment niet waarschijnlijk – maar omdat de discussie over wat AI het toneel te bieden heeft nog maar net is begonnen.
Want het is geen technische fout als een AI een personage schrijft dat vrouwen op een bepaalde manier afschildert of een probleem oplost met behulp van stereotypen die rechtstreeks uit de trainingsdata komen. Het drukt een stempel op de cultuur. Mensen zitten in het donker, klaar om te geloven.
Als je er goed over nadenkt, is die situatie heel eerlijk. Van de Griekse tragedie tot het West End: het theater heeft altijd vooringenomenheid getoond. In het verleden maakten die vooroordelen echter deel uit van mensen zelf. Nu zijn ze verpakt in iets dat objectief lijkt, zoals wiskunde, of als een systeem dat geen mening heeft. Dat is de nieuwe truc. En de mensen in de zaal juichen.
Het lijkt erop dat de echte waarde van AI in het theater misschien niet ligt in de toneelstukken die het creëert of de beelden die het maakt, maar in wat het ons over onszelf laat zien. Vroeger maakte een mens elke keuze die een algoritme nu maakt. Elke vooringenomenheid in een uitkomst komt voort uit de manier waarop mensen taal gebruiken, hiërarchieën opzetten en dingen over het hoofd zien. Die dingen vallen op het podium meer op. Het laat mensen ze zien die ze anders misschien niet zouden hebben opgemerkt.
Misschien is het theater er altijd al geweest om precies dat te doen.
