Van Berlijn naar de Brakke Grond – De reis van een compromisloze afstudeervoorstelling

Er zijn voorstellingen die je bijblijven omdat ze zo mooi waren. Er zijn ook voorstellingen die je bijblijven omdat je niet precies weet wat er gebeurd is, maar je wel weet dat er iets belangrijks is veranderd. The Making of Berlin van het theatergezelschap BERLIN, dat in Gent is gevestigd, behoort tot de tweede categorie. Volledig en zonder enig voorbehoud.

Zoals veel dingen bij BERLIN begon het bijna per ongeluk. Na de opvoering van *Zvizdal* op de Berliner Festspiele raakten de makers van de voorstelling, Yves Degryse en zijn team, in gesprek met een oudere Duitse man. Een man met een vreemd verleden – hij was vroeger dirigent van het Berliner Philharmoniker-orkest en wordt al jaren achtervolgd door een onafgemaakt hoofdstuk.

Na een paar gesprekken besloten ze dat dit het laatste schilderij zou worden in hun Holocene-cyclus, een reeks stadsportretten die begon in Jeruzalem en via Iqaluit, Moskou en de Oekraïense steppe liep, om uiteindelijk midden in Europa te eindigen. Het zou gemakkelijk zijn om The Making of Berlin een documentairetheaterfilm te noemen, maar dat klopt niet helemaal. Berlin maakt altijd documentaires waarin veel verschillende soorten media worden gebruikt, zoals camera’s, interviews, montagetafels, acteurs en een volledig symfonieorkest.

Maar deze keer voelt het alsof al die elementen op een andere manier zijn samengevoegd dan voorheen. Misschien zelfs intenser. Of gewoon eerlijker. Wanneer er barsten ontstaan in het verhaal van de hoofdpersoon, ziet het gezelschap zijn eigen project bijna uit elkaar vallen. Dit geeft hen een gevoel van kwetsbaarheid. Wanneer twijfels de kop opsteken en het project wankel wordt, begint ook de echte voorstelling.

De Nederlandse première vond plaats in november 2023 in De Brakke Grond in Amsterdam. Dit is het Vlaamse cultuurcentrum aan de Nes en fungeert al jarenlang als knooppunt voor de Vlaamse podiumkunsten in Nederland. De zaal was vol. Het is moeilijk in te schatten hoe een publiek zal reageren als het daar niet op gerekend heeft, maar die avond hing er een stille concentratie in de lucht die alleen ontstaat wanneer mensen beseffen dat ze iets meemaken dat niet te herhalen valt. Niet de gespannen stilte van ongemak, maar de stilte van volledige overgave.

Het kreeg vijf sterren van De Standaard, die het een „geniale theaterfilm die van begin tot eind overweldigt“ noemde. Dat is een groot woord. Een andere uitdrukking die misschien nog wel beter is, werd gekozen door de jury van het Vlaams Theaterfestival: „Je hebt je nog nooit zo ‘mindfucked’ gevoeld.“ Het is grof, maar waar. BERLIN maakt geen theater waarbij je rustig blijft zitten. Ze maken theater om je manier van denken te veranderen.

Het unieke aan dit gezelschap – en dat geldt na twintig jaar nog steeds – is dat ze nooit hebben gedaan wat eerder werkte. Bonanza kreeg in Edinburgh een Total Theatre Award. Zvizdal mocht naar het Nederlands Theaterfestival. Maar elk nieuw project begint alsof het vorige nooit heeft plaatsgevonden. Hun manier van werken straalt een soort principiële onrust uit die je niet vaak ziet bij gezelschappen die al lang bestaan en zoveel lof hebben geoogst. Er was een kans dat de Vlaamse Cultuurprijs voor Podiumkunsten 2015 het begin zou zijn van een rustige periode. Zo is het echter niet gelopen.

Samen met het Symfonieorkest van Opera Ballet Vlaanderen, de radiozender Klara en de Duitse acteur Martin Wuttke heeft The Making of Berlin een omvang die je misschien niet zou verwachten van zo’n klein gebouw. Misschien is BERLIN niet langer een kleine organisatie, ook al gedraagt het zich soms nog wel zo. Er is iets verbazingwekkends aan de manier waarop ze werken: ze maken altijd deel uit van grote coproducties en krijgen hulp van instellingen als de Berliner Festspiele en het CENTQUATRE in Parijs. Maar tegelijkertijd blijft het gevoel bestaan dat alles met de hand wordt gemaakt en dat één keuze voldoende is om in het onbekende terecht te komen.

Uiteindelijk is *The Making of Berlin* een portret van verlangen. Het verlangen van een oude man om iets af te maken. Theatergezelschappen willen de werkelijkheid laten zien zonder die te veranderen. Zullen ze daarin slagen? Dat is inderdaad de vraag die de voorstelling stelt en bewust niet beantwoordt. Als kunstenaar is dat misschien wel de meest eerlijke keuze die je kunt maken.