Er gebeuren vreemde dingen op plekken waar stilte en applaus doorgaans de norm zijn. Mensen in het theater zitten niet langer rustig in het donker. Ze worden in de gaten gehouden, gemeten en er worden vragen over gesteld. Soms worden ze gedwongen een keuze te maken zonder dat ze het zelf doorhebben.
Ja, dat is echt zo. Een onzichtbaar systeem houdt elke bezoeker van „Ai: de expo“ in het Discovery Museum bij vanaf het moment dat ze binnenkomen. Als je langer naar een kunstwerk met dieren kijkt dan naar een met mensen, heeft dat invloed op de analyse die je aan het eind krijgt. Het is tegelijkertijd griezelig en interessant. En dat gevoel van onbehagen is precies de bedoeling.
| Onderwerp | De bühne van de toekomst en morele keuzescenario’s via AI-theater |
|---|---|
| Thema | Kunstmatige intelligentie, podiumkunsten, ethiek, publieksparticipatie |
| Relevante context | Experimenten zoals Pulse (Het Nationale Ballet), Being (Rashaad Newsome), Ai: de expo (Discovery Museum & CGI) |
| Kernvraag | Wat gebeurt er wanneer AI de dramaturgische regie overneemt en de toeschouwer niet meer passief kan blijven? |
| Doelgroep | Cultuurliefhebbers, theatergangers, beleidsmakers, technologieprofessionals, brede publiek |
| Toon | Kritisch-observerend, journalistiek, genuanceerd |
| Taal | Nederlands |
Het theater heeft altijd geprobeerd mensen iets te laten voelen, ze te choqueren of zelfs te veranderen. Maar de komst van AI voegt responsiviteit toe, wat voorheen bijna onmogelijk was. Op datzelfde moment, op diezelfde avond, geeft een door AI aangestuurd systeem je antwoord. De vraag is wat dat betekent voor de morele kant van een theaterbezoek. Want er is iets dat op verantwoordelijkheid lijkt wanneer een systeem je handelingen registreert en daar conclusies uit trekt.
Dat kan het lastig maken. In de kunstwereld wordt al lang gesproken over de ethische problemen met grote AI-modellen, zoals de racistische aannames die ze doen, het feit dat hun datasets niet altijd duidelijk zijn en het feit dat ze veel energie verbruiken, maar deze kwesties komen zelden ter sprake bij de première. Er ontstaat een nieuwe laag wanneer AI daadwerkelijk het podium betreedt en een deel van de regie overneemt. Mensen hoeven niet langer in algemene zin hun mening over technologie te geven. De toeschouwer maakt deel uit van het systeem.
Dit werd op slimme wijze getoond door regisseur Douwe Teusink in zijn werk „Thanks For Watching”, waarin de bezoeker dacht een persoonlijke ervaring te beleven, maar uiteindelijk de bron bleek te zijn van poëzie die door anderen werd voorgelezen. Terwijl je keek, keek iemand naar jou. Het lijkt een beetje op een panopticum, maar dan zachter en artistieker, wat het misschien moeilijker maakt om ertegen te vechten. Het is makkelijk om een camera die je in de gaten houdt te negeren. Maar wat doe je als die opname iets moois voortbrengt dat andere mensen raakt?
Dat is het morele dilemma dat AI-theater ons stelt. Niet via een luidruchtig manifest of een folder die je bij de ingang krijgt, maar op een rustige manier via de dramaturgie zelf. Collective Urland liet dit eerder al zien met *Formerly Known As*, waarin ChatGPT het script leverde en de echte acteurs het aanpasten aan hun rollen. Het ging er niet zozeer om of het goed theater was, maar mensen vroegen zich af wie er nu eigenlijk de leiding had over wat er werd gezegd. Wie heeft ze gemaakt? Het lettertype? Wie is daarheen gegaan en werd niet gevraagd of hij of zij het leuk vond?
Die vraag heeft nog steeds geen antwoord. Misschien is er ook nog geen antwoord nodig. Het beste wat AI-theater doet, is de vraag duidelijker maken, niet beantwoorden. *Being* van Rashaad Newsome doet dit op een andere manier. Door informatie te verzamelen over de vogue- en ballroomcultuur – een groep die in het verleden niet erg gedetailleerd is vastgelegd – wordt een AI-wezen gecreëerd dat niet neutraal is, maar zich bewust is van zijn plaats in de wereld. Being begint met de vraag: wiens verhalen moeten worden verteld? Iedereen die zich ermee bezighoudt, zal zien dat de morele keuzes al lang voordat het doek opging, begonnen.
Wat het theater betreft, is dat misschien wel de grootste verandering die AI teweegbrengt. Niet de vertoning van beelden die in realtime worden gemaakt of de verbazing over wat een machine kan doen. Maar het gevoel van onbehagen dat opkomt wanneer je beseft dat je niet langer een buitenstaander bent die naar het verhaal kijkt. Dat je er deel van uitmaakt, zelfs als je dat niet wilt. En dat de keuzes die je maakt – wat je bekijkt, hoe lang je ernaar kijkt en hoe je reageert – ergens worden opgeslagen, geanalyseerd en afgespeeld.
Niemand weet echt of we daar klaar voor zijn. Maar de vraag wordt nu al gesteld in het theater.
