Een studente scenografie aan een Nederlandse theateropleiding werkt in een van de repetitieruimtes aan een projectontwerp. Ze gebruikt geen schetsboek. Ze typt woorden in een tekstvak, en binnen enkele seconden maakt een AI een moodboard met dromerige afbeeldingen. Dit is geen scène uit de toekomst. Het gebeurt nu, op de achtergrond, tussen de lessen door, ook al worden deze hulpmiddelen niet echt genoemd in het officiële curriculum.
Eigenlijk is dat precies hoe het er op dit moment aan toe gaat op theateropleidingen, ook al wordt er niet veel over gesproken. AI heeft zijn intrede gedaan in de kunsten. Niet met veel bombarie, maar op een stiekeme manier, via het schrijfproces, het decorontwerp en het schrijven van scripts. Collectief Urland bracht een voorstelling op de planken op basis van een script dat ChatGPT had gemaakt. In het Innovation:Lab van het Nationale Ballet werd een AI ingezet om live te reageren op de bewegingen van de dansers. Regisseur Annie Dorsen maakt al jaren algoritmisch theater, waarbij het script elke avond verandert. Technologie wacht niet tot mensen leren hoe ze ermee moeten omgaan.
De vraag is wat dit betekent voor theateropleidingen. Niet in de zin van een vak ‘AI en creativiteit’ dat je aan het eind van het derde jaar zou kunnen volgen. De vraag is of de manier waarop theater nu wordt onderwezen nog wel aansluit bij de wereld waarin afgestudeerden straks gaan werken. Het eerlijke antwoord daarop is pijnlijk om te horen. Waarschijnlijk niet.
Als je goed kijkt naar hoe AI nu al in de productie wordt gebruikt, zie je dat het niet zozeer gaat om het vervangen van dingen, maar om het verplaatsen ervan. Iemand die visueel denkt, had vroeger weken nodig om conceptschetsen te maken, maar kan nu in slechts één middag tien verschillende kanten op kijken. Dat is geen aanval op het beroep; het is gewoon een andere manier om het werk te doen. Maar je hebt vaardigheden nodig die op dit moment in de meeste opleidingen niet worden aangeleerd. Het vergt vaardigheid om prompts te schrijven.
Het is ook een vaardigheid om te weten wanneer je een door AI gemaakte afbeelding niet moet gebruiken. En kunnen uitleggen waarom een bepaald model meer blanke lichamen creëert dan andere soorten, is een vaardigheid die te maken heeft met ethiek, macht en wat theater in de eerste plaats zou moeten uitdragen.
Dit is misschien iets wat veel docenten al weten en in de klas toepassen. Maar in het kunstonderwijs komt het ontwikkelen van het curriculum meestal pas na het ontwikkelen van de praktijk. Dat is geen kritiek; zo is het systeem nu eenmaal opgezet. Accreditaties, te behalen doelen en afdelingsvergaderingen. Deze stappen verlopen niet erg snel. De makers in het veld daarentegen gaan razendsnel te werk.
Wat het theater ook laat zien, is dat niet elk gebruik van AI tot zinvol werk leidt. Spectaculaire voorstellingen waarbij de AI het enige is waarover mensen praten, schieten hun doel voorbij. Wat dit soort werk betreft, zijn recensenten meedogenloos geweest. Wat wel blijft hangen, zijn projecten waarbij de maker de leiding heeft over het hele proces, van het samenstellen van de dataset tot het nemen van beslissingen op het podium. Leerlingen leren hoe ze op knoppen moeten drukken is niet hetzelfde als hen leren dat ze iets in eigen hand hebben.
Hier zit ook een politieke kant aan die theateropleidingen niet kunnen ontlopen. Hoe wordt de AI getraind? Op wiens foto’s? Wiens verhalen zitten verborgen in die enorme datasets? Rashaad Newsome, een kunstenaar, baseerde zijn eigen model bewust op mode en ballroomcultuur als een manier om terug te vechten tegen een technologische wereld die die cultuur anders zou negeren. Die manier van denken zou in theaterlessen moeten worden onderwezen. Als een belangrijk onderdeel van het geheel, niet slechts als bijzaak.
Er is geen kant-en-klaar antwoord. Maar de richting is vrij duidelijk: theateropleidingen zullen moeten kiezen tussen een curriculum dat studenten voorbereidt op een vakgebied dat ze kennen en een curriculum dat hen voorbereidt op een vakgebied dat ze niet kennen. Deze twee zijn op dit moment niet hetzelfde. De kloof wordt met de dag groter.
