De zee is waar “A Portuguesa” begint. Dat is geen toeval. Voor Portugal speelt water een grotere rol in de geschiedenis dan in bijna elk ander Europees land. De ontdekkingsreizen in de 15e en 16e eeuw, de handelsroutes die het land beroemd maakten en het feit dat de Atlantische kust altijd naar het westen gericht is, zijn allemaal verbonden met water. Het zijn geen loze woorden wanneer het volkslied zegt “Heróis do mar, nobre povo” (helden van de zee, nobel volk). Het verwijst naar een feit uit de Portugese geschiedenis dat altijd dichtbij is.
Het lied werd geschreven tegen het einde van de 19e eeuw, een tijd van grote politieke onrust en een opkomend nationalisme. De melodie werd gecomponeerd door Alfredo Keil en de tekst door Henrique Lopes de Mendonça. Beide artiesten reageerden op een bepaald cultureel klimaat: Portugal probeerde zijn plaats te vinden in een snel veranderende wereld, en mensen zochten houvast in de rijke geschiedenis van hun land in een onzekere toekomst.
Volksliederen uit die tijd in Europa tonen dit soort nationalisme, maar “A Portuguesa” maakt het tastbaarder omdat het zo veel spreekt over dingen die Portugal daadwerkelijk had gedaan, zoals de oceaan oversteken, nieuwe continenten bereiken en een handelsimperium opbouwen.
In de eerste regel wordt men opgeroepen om “de glorie van Portugal vandaag opnieuw te laten herleven”. Dit is zowel een oproep aan het verleden als aan de toekomst. De tekst spreekt over het horen van stemmen uit het verleden in de nevel van de herinnering. Deze stemmen zijn de “egrégios avós”, of grote voorouders, die het land naar succes zullen leiden. Zo zijn veel nationalistische liederen opgebouwd: het heden als een tijd om de tradities van het verleden waar te maken.
Die geschiedenis gaat terug tot Vasco da Gama, Magellan en de andere zeevaarders wier namen op Portugese scholen vanaf de eerste klas worden onderwezen. Na de val van de monarchie in 1910 werd “A Portuguesa” het officiële volkslied van de Portugese Republiek. Voordat het officieel werd, was het al jaren een populair patriottisch lied. Mensen zongen het tijdens protesten en politieke bijeenkomsten. Het feit dat het lied al populair was voordat het officieel werd, laat zien dat het niet als een overheidsbevel werd gezien, maar als iets dat mensen zelf wilden zingen.
Bij buitenlandse voetbalwedstrijden zie je de tekst aflezen op de gezichten van mensen die het lied kennen, maar het misschien niet altijd begrijpen. Terwijl het lied speelt, staan de Portugese spelers met hun hand op hun hart. De melodie is herkenbaar voor 18.000 mensen in het stadion en miljoenen meer die thuis kijken. Dit beeld is zo nauw verbonden met het volkslied dat het je kan helpen de woorden beter te begrijpen dan een vertaling.
Nationalistische liederen zeggen altijd hetzelfde: “Hier staan we, dit zijn we, dit waren we.” Wanneer “A Portuguesa” dit doet, is de zee de belangrijkste metafoor, een uitstekende keuze voor Portugal.
