Met de gratis veerboot van Amsterdam Centraal naar Amsterdam Noord duurt de overtocht vijftien minuten. De skyline die je nadert, verandert merkbaar in die vijftien minuten. De torenspitsen, de grachtengordel en het Europa waar toeristen foto’s van maken, bevinden zich allemaal aan de centrale kant. De A’DAM Tower, het EYE Filmmuseum en de onafgemaakte contouren van de NDSM-scheepswerf – kraangebouwen, pakhuizen en de enorme bakstenen en metalen constructies van wat ooit een van de grootste scheepswerven van Nederland was – liggen aan de kant waar je naartoe vaart.
In 1984 ging de Nederlandsche Dok en Scheepsbouw Maatschappij failliet. De gebouwen waren alles wat er nog van over was; het waren massieve, verlaten bouwwerken met een omvang die, zodra het industriële gebruik verdwenen is, een artistieke uitstraling heeft. In de jaren 2000 vestigden kunstenaars, krakers en bohemiens die geen betaalbare woning in Amsterdam konden vinden zich op de scheepswerf. Ze bezetten de pakhuizen en verbouwden ze tot alternatieve galerieën, podia en ateliers. Dat was door niemand gepland. Voor een postindustrieel gebied van die omvang was het gewoon de meest logische plek.
Uiteindelijk investeerde de gemeente Amsterdam in plaats van hen te ontruimen. De infrastructuur werd gemoderniseerd, de veerboot werd in gebruik genomen en de NDSM-scheepswerf begon een dubbelleven te leiden – formeel erkend als cultuurzone, maar met een rauwe sfeer die bewust niet werd opgepoetst. De graffiti was er nog steeds. Er waren nog steeds betonnen dekken. De kraanconstructies stonden er nog. Het was geen toeval. Om de scheepswerf te laten functioneren zoals voorheen, moest ze haar eigen karakter behouden.
DGTL, een van Europa’s populairste dance-evenementen, vindt nu plaats op de NDSM. Het podiumontwerp maakt gebruik van de hellingen en kades van de voormalige scheepswerf als context die geen enkel gebouwd podium kan evenaren. Het STRAAT Museum, gevestigd in het enorme voormalige NDSM-magazijn, is het grootste street art- en graffitimuseum ter wereld. Pllek heeft een nepstrand van zeecontainers gebouwd dat zo goed functioneert dat het authentiek aanvoelt. Tijdens de piekseizoenen trekt de IJhallen, de vlooienmarkt in dezelfde loodsen, meer dan tienduizend bezoekers in één weekend.
Daarnaast is er een zakelijk aspect. De kantoren van MTV Benelux zijn er gevestigd. Hoewel het misschien tegenstrijdig lijkt – hoe kan een mainstream mediabedrijf naast een kraakbeweging bestaan in hetzelfde postcodegebied? – zou dit wel eens het geheim kunnen zijn van het langdurige succes van de NDSM. Het is noch uitsluitend commercieel, noch uitsluitend ondergronds. Het is een combinatie van beide in een fysieke omgeving die groot genoeg is om naast elkaar te bestaan zonder elkaar te verdringen.
De komende jaren zal blijken of dit evenwicht behouden kan blijven nu Amsterdam-Noord verder gentrificeert. Er is daadwerkelijke druk op de waarde van woon- en bedrijfspanden in Noord. De schaal is echter een van de verdedigingsmechanismen van de NDSM waar moeilijk vanaf te komen valt. Tien voetbalvelden langs het IJ maken het moeilijk om iets anders te bouwen.
