Achter Amsterdam Centraal Station begint de overtocht. Zodra je aan boord gaat, sluiten de deuren en verandert het stadsbeeld gedurende de korte tijd dat de boot over het IJ vaart. De historische grachtengordel, de torenspitsen en de door UNESCO beschermde architectuur van een stad die haar hoogtepunt bereikte in de zeventiende eeuw en sindsdien goed is onderhouden, bevinden zich aan de kant waar je vertrekt. Kranen, pakhuizen, de A’DAM Tower die boven de zee uitsteekt en het EYE Filmmuseum met zijn strakke witte gevel zijn allemaal te zien aan de kant waar je naartoe vaart. Je bent al ergens anders, ook al heb je de stad nog niet verlaten.
Er is geen logistieke noodzaak voor deze overtocht. Het is de eerste theatervoorstelling van het Over het IJ Festival. Aankomen bij de NDSM-scheepswerf met een ander bewustzijn dan wanneer je een parkeergarage verlaat, is wat er gebeurt met iedereen die er actief aan deelneemt – die de verandering in het visuele landschap ziet als een voorbereiding op wat komen gaat. Nog voordat ze de eerste voorstelling hebben gezien, heeft de architectuur van Noord-Amsterdam al invloed op hen gehad. De NDSM-scheepswerf, ooit een van de grootste scheepswerven van Europa, heeft haar industriële erfgoed duidelijk behouden.
In plaats van gesloopt te worden, zijn de kraanconstructies geïntegreerd in de openbare ruimte. De enorme loodsen, de betonnen kades en de metalen gebouwen die de grootsheid van de scheepsbouw uitstralen, zijn nog steeds aanwezig en beïnvloeden hoe mensen het gebied ervaren. Dit is een uitstekende plek voor locatiegebonden theater, omdat de setting al een eigen persoonlijkheid, gewicht en verhaal heeft waarop je als maker kunt reageren in plaats van iets nieuws te creëren.
Het meest directe gebruik van het industriële erfgoed is het Zecontainer-programma. Voor korte voorstellingen van opkomende kunstenaars worden zeecontainers – de vijf meter lange stalen platen die de logistiek van de internationale handel vervoeren – omgebouwd tot kleine, knusse theaters.
De container verwijst naar wat de NDSM-scheepswerf was, naar de realiteit en het transport, en naar de materiële wereld buiten de kunst; de keuze is dramaturgisch in plaats van esthetisch. Het is wenselijk dat een performance in een container anders klinkt dan dezelfde performance in een theater.
De setting van het festival wordt ook beïnvloed door het visuele contrast met Amsterdam aan de overkant van het IJ. De grachtengordel, het Amsterdam van de historische atlas, is zichtbaar wanneer je bij Pllek of Treehouse NDSM zit en over de oever kijkt. Het evenement maakt al jaren gebruik van deze tegenstelling, en het is een bewust gecreëerde spanning in plaats van een geografisch toeval.
De stad van de toekomst, of op zijn minst van transformatie, is Amsterdam-Noord. De NDSM-scheepswerf is tastbaar bewijs van die transformatie. En het culturele evenement dat deze dynamiek als thema omarmde voordat het algemeen geaccepteerd was, is het Over het IJ Festival.
