Waarom het theaterfestival in Venetië dit jaar kiest voor intieme performances op het water

Mensen hebben altijd al iets vreemds gevoeld als ze in Venetië waren. Mensen in steden praten minder, lopen langzamer en luisteren aandachtiger. Misschien is dat wel de reden waarom theater hier al zoveel jaren zo succesvol is – niet vanwege de drukte en het water, maar juist dankzij hen. Dit jaar lijkt het theaterfestival erop uit te zijn om mensen zich daar nog slechter over te laten voelen door te kiezen voor iets dat haaks lijkt te staan op wat ze willen: minder spektakel en meer intimiteit.

Het voelt niet als toeval dat ze deze keuze hebben gemaakt. Het lijkt erop dat Venetië een andere richting inslaat dan andere Europese steden, waar grote festivals steeds groter worden. Producties worden kleiner, locaties worden kleiner en het publiek wordt kleiner. Er zijn geen duizenden mensen tegelijk aanwezig wanneer Vivaldi’s Vier Jaargetijden worden gespeeld in de Pietà-kerk, die zijn hele leven lang met de muziek verbonden was. Op deze avonden zijn er waarschijnlijk zo’n 150 tot 100 mensen aanwezig, en de fresco’s en kaarsen geven de ruimte een warme uitstraling.

En dat maakt een verschil dat je pas ten volle kunt begrijpen als je er zelf bent geweest. Wat het aanbod van dit jaar zo bijzonder maakt, is hoe vaak het woord ‘intiem’ wordt gebruikt – in de titels van voorstellingen, in de gekozen locaties en in de manier waarop ensembles zich presenteren. Al jaren organiseert Musica a Palazzo opera’s in een 15e-eeuws paleis dat direct aan het Canal Grande ligt. Ze zijn daar open over, omdat ze willen dat het publiek de zangers van dichtbij kan zien zweten, ademen en optreden. Er is nauwelijks ruimte tussen het podium en het publiek. Soms sta je slechts twee meter verwijderd van een sopraan die een aria zingt die het gebouw doet trillen. Dat is niet hetzelfde als een operahuis met 2.000 zitplaatsen.

Er is ook een verandering waarneembaar op andere plaatsen dan Venetië. Micha Volders, de muzikant achter de klankwereld van IT NEVER SSST, heeft gezegd dat hij muziek maakt voor kleine zalen in België. Niet als een makkelijke uitweg, maar als een keuze omwille van de kunst. Steeds meer mensen, zelfs in de theaterwereld, stellen het idee ter discussie dat een groot publiek automatisch groot succes betekent. Venetië lijkt daar een duidelijk standpunt over te hebben.

Dat heeft te maken met de stad zelf. Venetië is niet bedoeld voor grote mensenmassa’s. De straten zijn smal, de bruggen zijn laag en de grachten zijn rustig. Al honderden jaren vecht de stad tegen overbevolking, zowel letterlijk als figuurlijk. Misschien weet Venetië beter dan welke andere Europese culturele hoofdstad ook wat het betekent om iets levend te houden door het kleiner te maken. Een toneelstuk opvoeren aan het water, in een paleis of in een kerk houdt de artiest eerlijk. Je kunt je nergens verstoppen.

Bezoekers hebben de intieme concerten het hele jaar door hoge cijfers gegeven, soms wel 4,8 van de 5 sterren. Dat zegt iets. Als mensen naar Venetië gaan, verwachten ze een ansichtkaart mee naar huis te nemen, maar wat ze krijgen is een persoonlijker herinnering. Niet de kerk die ze zagen, maar de violist die hen aankeek tijdens een scène uit Vivaldi’s tweede seizoen. Dat soort dingen blijven hangen.

Het is nog te vroeg om te zeggen of dit een blijvende trend is of slechts toeval in de keuzes van de artiesten. Toch is er dit jaar iets gaande in Venetië. Het is rustig, maar juist dat maakt het bijzonder. Theater dat niet te hard zijn best doet om op te vallen. Er is muziek die werkt omdat de zaal klein genoeg is om de stilte te horen. En een stad die altijd meer laat zien aan mensen die de tijd nemen om beter te kijken.