Waarom de bühne in Utrecht experimenteert met AI-geschreven dialogen die live worden geïmproviseerd door acteurs

Die avond in Utrecht hing er iets vreemds in de lucht. Niet de gespannen stilte voorafgaand aan een première of de warme opwinding van een zaal die tot de nok toe gevuld is. Het leek meer op de spanning die mensen voelen als ze denken dat er iets vreemds gaat gebeuren, maar nog niet precies weten wat. Dramaturgen en scripts waren niet aanwezig op het podium. In plaats daarvan stonden er een laptop, een projector en een AI die in realtime begon te schrijven terwijl de acteurs spraken.

We konden het idee achter het experiment in grote lijnen begrijpen. Een kleine groep theaterprofessionals had ervoor gekozen om ChatGPT-5 het hele script te laten schrijven – niet van tevoren, maar ter plekke, zin voor zin, terwijl de acteurs de tekst via een oortje hardop voorlazen. Geen voorbereiding. Geen volledig uitgewerkte personages. Je hebt alleen een stem in je hoofd nodig en het lef om die te volgen. Het lijkt eenvoudig. Dat was het niet.

De eerste paar minuten lachten de mensen op een manier die liet zien dat ze niet zeker wisten of wat er gezegd werd, grappig bedoeld was. De AI maakte zinnen die grammaticaal correct waren en soms verrassend vloeiend, maar er ontbrak iets. Misschien een zekere ruwheid. De plotselinge verandering die iemand doormaakt na een slechte dag of bij het herinneren van iets. Of misschien was het hun eigen verwachting die hen tegenhield – de mensen in de zaal keken naar de machine alsof ze erop wachtten dat die zich zou laten zien.

Halverwege de avond veranderde de sfeer. Een jonge vrouw die al jaren in de amateurscene actief was, begon de door de AI aangereikte tekst op een andere manier voor te lezen. Ze zag ze niet als een lijst met regels die gevolgd moesten worden; het leken woorden die uit haar eigen hoofd kwamen. Het publiek zag het. Toen ze later naar de bar gingen, hadden ze het niet over de technologie. Het was rond die tijd.

Dat is misschien wel het meest veelzeggende aan dit soort experimenten. Niemand wil geschokt worden; men wil geraakt worden. Het blijkt dat er pas sprake is van theater wanneer de verrassing verdwijnt en de machine even niet langer de hoofdrol speelt. De vraag die Utrecht stelde, was niet of AI kunst kan maken. Wat blijft er over als je het toeval als dramatisch middel gebruikt? Dat was de vraag. Want dat is in feite wat generatieve AI doet: het maakt dingen die niemand, zelfs niet de makers ervan, volledig had kunnen voorspellen.

In Berlijn, Gent en Amsterdam zijn eerder soortgelijke tests uitgevoerd, en ze laten allemaal hetzelfde zien: mensen staan nu meer open voor door AI gemaakte kunst dan een paar jaar geleden. Maar openstaan is niet hetzelfde als ergens zeker van zijn. Utrecht koos ervoor de strijd aan te gaan. Ze verborgen de machine niet achter het creatieve proces, zoals het Nationale Ballet deed bij Pulse, waar AI live reageerde op de bewegingen van dansers maar vooral werd gebruikt om de voorstelling te maken. In Utrecht stond de AI op het podium, zodat iedereen hem kon zien. Dit maakte het experiment eerlijker en tegelijkertijd ongemakkelijker.

Sommige avonden zijn echt triest, maar je vergeet ze gemakkelijk omdat het tafereel zo vreemd is. Onderzoekers vragen zich al lang af wat het betekent als taal niet van een mens hoeft te komen om toch door mensen begrepen te worden. Die vraag kun je niet in één avond beantwoorden. Maar Utrecht bracht het weer ter sprake, en deze keer was het moeilijk om het niet op te merken.

Het is nog steeds niet duidelijk waar dit soort experimenten naartoe gaan. Wordt het een gangbare vorm van theater, of blijft het een interessante zijweg? Er is een verschil tussen ergens naartoe gaan en er echt in geloven. In Utrecht werd wel duidelijk dat ChatGPT-5 inmiddels krachtig genoeg is om iets te schrijven dat op echt schrijven lijkt. En dat de acteurs goed genoeg zijn om het te laten lijken alsof het een echt persoon is. Het publiek zal zelf moeten beslissen of dat überhaupt theater is.