De bühne als vluchtheuvel – Waarom het Europese theaterfestival dit jaar urgenter aanvoelt dan ooit

Als je eind augustus door de straten van Gent loopt, valt je iets vreemds op. De stad ruikt nog steeds naar de zomer, maar er hangt ook iets anders in de lucht, alsof het even stil is voordat een zaal volstroomt met mensen. Het podiumkunstenseizoen gaat op 28 augustus 2025 weer van start met het TheaterFestival. Wie denkt dat dit slechts een cultureel evenement is, heeft de afgelopen jaren niet goed opgelet.

Het theater heeft altijd een ander doel gediend dan alleen vermaak. Maar ik heb het gevoel dat die functie dit jaar belangrijker is. De wereld rondom het festival is veranderd, niet het festival zelf. Wanneer mensen de zalen binnenlopen, nemen ze meer mee dan voorheen. Misschien zelfs meer vermoeidheid. Ze stellen meer vragen. Een sterker verlangen naar iets echts in een wereld die steeds minder echt lijkt.

Dit seizoen vindt het TheaterFestival plaats in Gent, nadat het de afgelopen jaren in Antwerpen was gevestigd. Het heeft zichzelf altijd gezien als een plek waar de podiumkunsten kritisch naar zichzelf kunnen kijken. Geen luie viering van wat er al is, maar een presentatie van het belangrijkste werk van het afgelopen seizoen, gekozen door een jury die niet bang is om moeilijke beslissingen te nemen. Deze aanpak heeft het festival iets heel zeldzaams opgeleverd: geloofwaardigheid. De kunstenaars die hier komen, weten dat ze er niet zijn omdat ze beroemd zijn, maar omdat ze iets te zeggen hebben.

Als je eerdere edities naast elkaar bekijkt, valt vooral op hoe de thema’s van de voorstellingen langzaam maar zeker veranderen. Vroeger ging het om formele vernieuwing, zoals hoe je een verhaal vertelt of de ruimte beter benut. Nu gaat het meer om het ‘waarom’. Om welke reden wordt dit stuk juist nu gemaakt? De keuzes die het festival maakt, voelen nu urgenter aan, en je hoeft niet veel van theater te weten om dat aan te voelen.

Het festival maakt deel uit van de European Festivals Association, een groep festivals die zich niet alleen bezighoudt met de programmering. Zorg voor het milieu, iedereen welkom heten en wat het festival ‘polyfonie’ noemt, zijn allemaal erg belangrijk. Dat klinkt misschien vaag, maar in de praktijk betekent het meer stemmen, zelfs die welke normaal gesproken niet vaak de kans krijgen om gehoord te worden. Dat werkt soms, maar niet altijd. Sommige critici zeggen dat de keuzes nog steeds te veel op Vlaanderen gericht zijn en niet echt genoeg voor een continent dat aan het veranderen is. Daar zit misschien wel een kern van waarheid in. Maar het is er in ieder geval, en dat is een goed begin.

Mensen praten er volop in de cafés, op de pleinen en buiten de theaters, en dat maakt Gent zo’n geweldige plek voor dit soort festival. Twee regisseurs die elkaar al lang kennen, maar niet genoeg tijd met elkaar doorbrengen. Jonge makers wachten gespannen op een reactie. Kritiek: mensen die aantekeningen maken die ze later weggooien. Dit is het TheaterFestival dat je niet op de website ziet – de ongedwongen, huiselijke gesprekken die om middernacht beginnen en om drie uur eindigen zonder conclusie.

Ik heb het gevoel dat ik moeilijke woorden moet gebruiken om dit alles te beschrijven. Maar er heerst een gevoel – misschien dit jaar meer dan ooit – dat het podium iets biedt wat elders steeds moeilijker te vinden is: een plek om te zijn met iets wat je niet meteen begrijpt, en dat hoeft ook niet. Theater laat je wachten. In een tijd waarin iedereen alles snel wil hebben, is dat een statement.

Pas op 13 september zullen we weten of het TheaterFestival 2025 de hype waarmaakt. Maar mensen verwachten het wel. En de hoop die mensen koesteren, is ook theater.