Er doet zich iets vreemds voor in de Nederlandse theaters. In ieder geval niet altijd op het podium, maar wel in de manier waarop de makers van voorstellingen nadenken over wat een voorstelling zou moeten zijn. Dromerige beelden worden door algoritmen gegenereerd, gesproken tekst wordt live via een bril in 200 talen vertaald en de bewegingen van dansers worden onmiddellijk omgezet in geprojecteerde vormen achter hun rug. Het is mogelijk om dit te doen. Er blijft slechts één vraag over: heeft het iets te zeggen?
Als je de afgelopen jaren aandacht hebt besteed aan de experimentele programmering op festivals en in labs, zul je een patroon opmerken. Generatieve AI wordt in steeds meer voorstellingen gebruikt als visuele laag. Het systeem creëert in realtime beelden op basis van wat er op het podium gebeurt. Natuurlijk ziet dat er de eerste keer dat je het ziet geweldig uit. Er zit echter iets vaags aan die bewondering. Wat bewonder je eigenlijk? De danser of de machine die de danser ziet?
| Keys | Values |
|---|---|
| Onderwerp | AI en de visuele esthetiek in de podiumkunsten |
| Sleutelbegrip | Generatieve AI als dramaturgisch en scenografisch instrument |
| Relevante instellingen | Het Nationale Ballet, Het Nationale Theater, Frascati, Innovation:Lab |
| Voorbeeldprojecties | Pulse (2024), Cyber Subin (2025), Formerly Known As (2024) |
| Technologieën | Stable Diffusion, ChatGPT, motion capture, LiveText-vertaalbril |
| Kernvraag | Verbetert of belemmert AI de artistieke zeggingskracht van theater? |
| Geografische context | Nederland, Amsterdam, Den Haag, Amstelveen |
Innovation:Lab en het Nationale Ballet werkten samen aan een project genaamd Pulse. Als onderdeel daarvan droeg een danser een motion-capturepak dat gegevens naar een AI-systeem stuurde. Het systeem gebruikte die informatie en tekstcommando’s om live projecties achter de danser te maken. Elke avond is anders. Het is bedoeld om eerlijk te zijn en wordt op een eerlijke manier gepresenteerd. Ze zeggen dat er geen diepere boodschap achter zit. Het gaat om de verkenning zelf, wat een legitieme keuze is voor kunst. Zeker als je het zo noemt.
Maar het wordt lastiger als je die verkenning probeert in te passen in een voorstelling met een thema, een verhaallijn en een doel. Een studente die werkte met live gegenereerde projecties van Stable Diffusion merkte dat de beelden aanvankelijk prachtig en bijna magisch waren, maar dat ze minder magisch werden toen ze ze probeerde te gebruiken om een verhaal te vertellen.
De willekeur begon toen in de weg te staan. Het ene moment toonde de AI een ijslandschap en het volgende moment iets dat leek op een industrieel interieur. Beide waren interessant, maar geen van beide hielp haar om uit te drukken wat ze wilde zeggen. Uiteindelijk vroegen ze zich af waarom ze geen echt persoon hadden gevraagd om de afbeeldingen te maken. Dat betekent niet dat je gefaald hebt. Dat is een goede conclusie.
Er is een trend in het vakgebied om de willekeur van AI te prijzen als een artistieke eigenschap op zich. Onvoorspelbaarheid als een principe van de kunst. Dat lijkt interessant, vooral in een kunstvorm die sterk leunt op controle en herhaling. Maar expressief zijn is niet hetzelfde als onvoorspelbaar zijn. Tijdens de Belle Époque waren mensen geïnteresseerd in zaken als zelfspelende piano’s en schaakmachines, waarvan later bleek dat er een klein mensje in zat. Nieuwe technologieën zijn maar kort leuk. De enige vraag die overblijft, is wat ermee is gedaan.
Op dezelfde manier zou het verkeerd zijn om AI in het theater louter als een nieuwigheid te beschouwen. De vertaalbrillen die Het Nationale Theater met hulp van het Canadese bedrijf XRAI heeft gemaakt, zijn een concreet voorbeeld van technologie die iets mogelijk maakt wat voorheen niet mogelijk was. De microfoontjes op de bril van elke acteur zijn gekoppeld aan vertaalsoftware. Zo wordt elke stem afzonderlijk herkend en in realtime op de lens vertaald.
Geen theoretisch experiment, maar een nuttig hulpmiddel om iedereen zich welkom te laten voelen. Het stelt mensen in staat van theater te genieten die anders niet zouden hebben kunnen begrijpen wat er werd gezegd. Dat is heel wat. Het deel van AI dat de podiumkunsten misschien wel het meest zou kunnen helpen, is niet zozeer het podium zelf, maar wat eraan voorafgaat. Als schrijfpartner voor als ze vastlopen. Als manier om na te denken over decors en snel dingen te schetsen waar je anders weken over zou doen. Om de dramaturg te helpen bij haar onderzoek, wil ze twintig teksten tegelijk vergelijken. In die workshop lijkt de technologie het beste werk te leveren, zonder dat ze op het podium hoeft te staan om geprezen te worden.
Een instrument dat een kunstenaar helpt, is niet hetzelfde als een instrument dat de plaats van de kunstenaar inneemt. Voorlopig lijkt AI in het theater het nuttigst als het eerste. Die grens verschuift echter. Misschien niet zo snel of zo langzaam als gepland. Regel voor regel, pixel voor pixel, veranderen mensen nu al de beeldtaal van het theater. Ze kiezen zelf wanneer ze de machine vertrouwen en wanneer ze er de rug naar toekeren.
