Op een theaterfestival ziet de werkelijkheid er achter de schermen anders uit dan aan de buitenkant. Voor het publiek zijn de verlichting, de gesprekken en de acteurs die hun boodschap overbrengen zichtbaar. Achter de schermen zitten mensen echter met laptops en rekenmachines te berekenen of het budget voor de avond nog haalbaar is, of de vorige maand toegezegde subsidie daadwerkelijk is bijgeschreven, en zo niet, of ze de huurkosten voor de kostuums van de volgende week kunnen betalen.
In tegenstelling tot veel andere culturele sectoren zijn theaterfestivals – of ze nu groot of klein zijn, internationaal of lokaal – afhankelijk van overheidssteun. Hoewel deze afhankelijkheid niet wordt verhuld, komt ze niet direct ter sprake zolang alles soepel verloopt. Pas wanneer subsidies worden uitgesteld, verlaagd of volledig geschrapt, laait de discussie erover op. De toon verandert dan, omdat de gevolgen direct en tastbaar zijn in plaats van abstract: welke productie kan doorgaan, welk gezelschap kan blijven touren en welke artiest krijgt daadwerkelijk betaald?
Een Europees voorbeeld waar de spanning rond subsidies sterk voelbaar is, is Divadelná Nitra in Slowakije. Dit festival, dat buitenlandse voorstellingen naar een kleine Slowaakse stad brengt, heeft aan den lijve ondervonden hoe kwetsbaar een cultureel programma is dat in tijden van politieke onrust grotendeels afhankelijk is van overheidssteun. Aanvraagprocedures worden ingewikkelder, criteria veranderen en subsidies worden te laat uitgekeerd. Het festival bestaat nog steeds, maar niet op de manier die oorspronkelijk de bedoeling was.
Onafhankelijke gezelschappen die aan festivals deelnemen, werken met budgetten die van buitenaf niet zichtbaar zijn, maar intern voortdurend aandacht vereisen. Kosten voor reizen, verblijf, technische ondersteuning en publiciteit worden allemaal gemaakt nog voordat de eerste theaterbezoeker in de zaal plaatsneemt. Theoretisch worden deze kosten gedekt door subsidies voor ‘fringe’-producties, maar in de praktijk is de timing zelden optimaal en zijn de bedragen zelden toereikend. De sector draait op onbetaalde arbeid die in een productie gaat zitten: repetities, dagenlang opbouwen en lange ritten in busjes die eigenlijk te oud zijn voor de afstanden die ze moeten afleggen.
Voor kleine gezelschappen is het lastig om de capaciteit vrij te maken die nodig is om overheidsfinanciering aan te vragen. De eisen zijn specifiek, de termijnen strikt en de formulieren ingewikkeld. Een gezelschap dat al zijn middelen moet inzetten voor artistieke creatie, moet tegelijkertijd een bureaucratisch proces doorlopen dat eigenlijk bedoeld is voor organisaties met gespecialiseerde administratieve afdelingen. Dergelijke afdelingen zijn bij de meeste bedrijven zeldzaam.
Vaak wordt bedrijfssponsoring aangedragen als oplossing hiervoor. Wanneer die beschikbaar is, helpt dat ook zeker. Bedrijven steunen echter vooral projecten die zorgen voor verbinding en zichtbaarheid; ze steunen geen experimenteel theater dat weinig aandacht trekt, of voorstellingen waarbij hun naam niet in een glamoureuze context wordt gepresenteerd. Het gat dat door het gebrek aan subsidies is ontstaan, is niet hetzelfde als de leemte die met sponsorgeld wordt opgevuld.
De mensen die dit werk verrichten, lijken zich maar al te goed bewust te zijn van deze realiteit. Ondanks de budgetten, de bureaucratie en de onzekerheid die elk seizoen opnieuw de kop opsteekt, blijft het theater bestaan dankzij de mensen die het in stand houden.
