Als je Nurkan Erpulat voor het eerst ziet optreden, is dat een ervaring die je niet snel zult vergeten. De zaal is donker, de tekst gaat snel en het publiek lijkt zich af te vragen of het hier wel op zijn plaats is. Ze zijn onrustig en lachen soms hardop op vreemde momenten. Dat gevoel krijg je niet zomaar. Dat is juist de bedoeling.
Duitsland heeft een lange theatergeschiedenis. Dat weet iedereen die ooit een avond in een van de grote theaters van Berlijn of Hamburg heeft doorgebracht. Maar lange tijd was die traditie ook iets anders: ze was blank, ze had altijd gelijk en ze was erg zeker van zichzelf. De regisseurs kwamen uit dezelfde kringen, de boeken kwamen uit dezelfde boekenkasten en het publiek kwam uit dezelfde postcodegebieden. Daarna viel er een stilte. Of beter gezegd: er ontstond een langzame druk van buitenaf.
| Onderwerp | Post-migranten theater in Duitsland |
|---|---|
| Definitie | Theatermakers met een migratie-achtergrond die niet over migratie schrijven, maar vanuit eigen perspectief over universele thema’s |
| Sleutelregio | Duitsland, met name Berlijn, Hamburg en Keulen |
| Belangrijke instellingen | Ballhaus Naunynstraße (Berlijn), Gorki Theater (Berlijn), Thalia Theater (Hamburg) |
| Pioniers | Shermin Langhoff, Nurkan Erpulat, Fatma Aydemir |
| Doorbraakperiode | Eind jaren 2000 – heden |
| Maatschappelijke context | Debat over representatie, postkolonialisme, culturele canonisering |
| Relatie tot beleid | Groeiende druk op gesubsidieerde cultuurinstellingen om diversiteit te verantwoorden |
| Vergelijkbare bewegingen | Postmigrant theatre (VK), théâtre décolonial (Frankrijk) |
Rond 2008 ontstond er een verband tussen het Ballhaus Naunynstraße in Berlijn-Kreuzberg en het idee van „post-migrantentheater“. Een artistiek directeur genaamd Shermin Langhoff hielp mee het idee te bedenken. Ze wilde iets duidelijk maken dat misschien eenvoudig lijkt, maar in feite heel politiek is: makers met een migratieachtergrond hoeven niet altijd over migratie te gaan. Ze hoeven alleen maar een toneelstuk op te voeren. Wat dan ook: over liefde, macht, verlies of iets anders. Het woord ‘post’ betekent hier niet dat migratie voorbij is; het betekent alleen dat het niet het enige is waarover gesproken kan worden.
Het klinkt als een kleine verandering. Er vond een aardverschuiving plaats.
Wat echt veranderde, was de vraag wie er verhalen mag vertellen op een podium dat geld krijgt van de overheid. In Duitsland worden de grote stadstheaters grotendeels gefinancierd door de steden en de deelstaten. Dat betekent dat de mensen die bij die instellingen werken politiek zijn, ook al zegt niemand dat hardop. Jarenlang bestond er een onuitgesproken afspraak dat bepaalde stemmen in het publiek moesten blijven en niet op het podium. Of misschien wel op het podium, maar dan als onderwerp. Thematisch gezien. Als een kwestie waarover gesproken moet worden.
Wat de generatie na de migranten deed, was weigeren zich in dat kader te laten persen. Een schrijfster en dramaturge genaamd Fatma Aydemir zei ooit: „Het theater dat mij vraagt hoe het voelt om Duits en Turks te zijn, interesseert mij niet.“ Het theater dat haar vraagt wat ze te zeggen heeft, interesseert haar wel. Het is een klein maar enorm verschil.
Toch kwam de doorbraak niet zomaar van de ene op de andere dag tot stand, iets waar in veel analyses geen rekening mee wordt gehouden. Mensen hebben jarenlang weerstand geboden. Producenten die niet zeker wisten of er wel publiek zou komen. Sommige recensenten zeiden dat het goede kunst was, maar vonden het politieke aspect louter activisme. En een angst waar niet veel over wordt gesproken: wat geven we op als we ruimte bieden? Dat gevoel heerst niet alleen binnen instellingen. Het is ook te zien bij het publiek, in hoe mensen een zaal binnenkomen en hoe op hun gemak ze zich daar voelen.
Toch raakte de zaal vol. En niet alleen met de mensen waarvan je dacht dat ze er zouden zijn. Mensen die normaal gesproken niet naar het theater gaan en mensen die er altijd heen gaan, kwamen kijken naar de voorstellingen van Erpulat, de teksten van Aydemir en de programmering van het Gorki Theater onder zijn nieuwe leiding. Ze zaten allemaal naast elkaar en keken naar dezelfde voorstelling. Dat gebeurt niet vaak.
Het zou gemakkelijk zijn om dit een overwinning te noemen. Maar het zou oneerlijk zijn om de spanning te negeren. Het kost tijd voordat instellingen cultureel diverser worden. Toch zijn artistiek leiders met een migratieachtergrond de uitzondering, niet de regel. De structuren voor subsidies boeken vooruitgang, maar langzaam. Een andere groep jonge makers wacht op plekken die nog niet bestaan. Zelfs achter de schermen kun je voelen hoe gefrustreerd ze zijn.
Het post-migrantentheater laat misschien wel het best zien dat theater altijd een afspraak is tussen twee of meer mensen. Het is nooit neutraal om te bepalen wie er staat, wie er zit of wat er gezegd mag worden. Duitsland was een van de eerste landen in Europa die die vraag stelde. Het antwoord is nog niet volledig. Het podium is echter groter dan tien jaar geleden.
