De kwetsbare debuten in Amsterdam-Noord – Waarom het ITs Festival dit jaar pijnlijker is dan ooit

Ergens aan de Nes in Amsterdam is er een moment waarop het je ineens duidelijk wordt. Jongeren met rekwisieten in hun armen en een nerveuze blik op hun gezicht. Vijftig minuten theater na vier jaar opleiding. Voor veel theaterstudenten is het ITs Festival niet wat de meeste mensen onder een festival verstaan. Het is een belofte. Als een ritueel dat je moet doorlopen om echt te kunnen beginnen, iets waar je al vanaf het allereerste studiejaar naar uitkijkt.

Toen het festival in 2020 vanwege de pandemie moest worden afgelast, maakten de woorden van de afgestudeerden duidelijk hoe erg het was. Acteur Nick Renzo Garcia zei dat het ITs-podium voelde als “dat ene moment, na vier jaar hard werken”. Patsy Kroonenberg, die onlangs afstudeerde aan de HKU, verwoordde het het beste: het festival draait voor 30% om de voorstellingen en voor 70% om het sociale contact dat daarmee gepaard gaat. Dat is geen klaagzang. Dat is een waarheidsgetrouwe beschrijving van hoe een carrière in het theater begint: via de mensen die je ontmoet, via de gesprekken die je na een voorstelling voert met iemand wiens werk je al jaren volgt.

Juist die ontmoetingen verdwijnen wanneer een festival kleiner wordt, verhuist of stopt. En het is moeilijk om ze te vervangen door een uitnodiging op LinkedIn of een e-mail.

Samen met de IT’s werd het Over het IJ Festival jarenlang beschouwd als de belangrijkste plek voor locatietheater in Amsterdam-Noord. Eind 2024 werd bekendgemaakt dat het zou sluiten. Gebrek aan geld voor gebouwen, te hoge kosten en rekenmodellen die niet meer klopten. Het festival ging van tien dagen naar acht dagen en vervolgens naar vier dagen. Elke stap voelde als een stap terug, niet omdat ze dat wilden, maar omdat ze wel moesten. Directeuren Simone Hogendijk en Mick Stevens waren heel eerlijk over het feit dat de festivalkosten en de kunstbudgetten niet in evenwicht konden worden gebracht. Dat is een serieuze uitspraak die een heel systeem blootlegt.

De manier waarop dit soort beslissingen worden gecommuniceerd, is triest. Er zijn beleidsgestuurde persberichten waarin wordt gesproken over „nieuwe tijdperken“ en „samenhangende festivaldiptieken“, terwijl ergens een derde- of vierdejaars theatermaker zijn afstudeerproject schrijft met het oog op een podium dat er misschien niet meer is. Het is niet bedoeld om spannend te zijn. Het is gewoon hoe het gaat in een sector die al lang om meer vraagt dan hij krijgt.

Wat het ITs Festival uniek maakt – en wat het altijd al uniek heeft gemaakt – is die kwetsbaarheid. Er zijn geen gepolijste werken van bekende kunstenaars; in plaats daarvan laten nieuwe kunstenaars zien wie ze zijn. Dat geeft je een naar gevoel en is soms heel eerlijk. Bovendien is het het meest eerlijke wat theater kan zijn. In het verleden stonden daar ook onbekende mensen met nieuwe ideeën, zoals Sadettin Kirmiziyuz en Gershwin Bonevacia. Zulke trajecten moeten ergens beginnen. Ze beginnen op een feestje.

Als het stof is neergedaald, is het nog steeds niet duidelijk hoe het landschap eruit zal zien. Misschien komen er nieuwe projecten die kleiner en flexibeler zijn. De IT’s kunnen van vorm veranderen en meer verspreid raken over het jaar of de stad. Het is moeilijk onder woorden te brengen, maar het is duidelijk dat de generatie die nu afstudeert iets mist waar oudere generaties niet veel bij stilstonden. Niet omdat ze niet zo goed zijn. Juist omdat ze misschien wel beter zijn en minder ruimte krijgen om dat te bewijzen.

In 2020 zei Hélène Vrijdag: „2020 heeft me echt geduld bijgebracht.” Ze zei het met zo’n kalmte dat het op dat moment bijna koel klonk. Ik denk dat die zin nu, een paar jaar later, iets anders betekent. Van een hele generatie wordt gevraagd om geduld te hebben. Er blijft maar één vraag over: hoe lang kun je een debuut uitstellen voordat het in iets anders verandert?