Mensen verschenen op het podium tijdens de eerste avond van IDFA in november 2023 met spandoeken. “Van de rivier tot de zee, Palestina zal vrij zijn” was de slogan die in de maanden ervoor op straten en pleinen over de hele wereld te zien was geweest. Het was van korte duur. Toch duurde het lang genoeg om de Nederlandse documentairewereld in een controverse te storten waarvan ze nog steeds niet volledig hersteld is.
IDFA reageerde snel. Het festivalbestuur en artistiek directeur Orwa Nyrabia brachten een verklaring uit waarin ze de slogan veroordeelden. Het festival steunt de vrijheid van meningsuiting, maar deze zin ging te ver omdat het leden van de gemeenschap een onveilig gevoel gaf. De formulering was duidelijk genoeg om te zien hoe ze de afweging hadden gemaakt. Het contrast tussen veiligheid en vrijheid van protest was bedoeld om zorgvuldig te worden overwogen. In werkelijkheid markeerde het het begin van een breuk.
Een deel van de filmindustrie reageerde snel en resoluut. Zo’n tien regisseurs trokken hun films terug. Juryleden stapten op. Programmeurs en moderators deden hetzelfde. IDFA werd door het Palestijns Filminstituut beschuldigd van het opzettelijk smoren van Palestijnse stemmen door een bevrijdingsslogan als gevaarlijk te bestempelen. Voor dit kamp was de verklaring van het festival een politieke beslissing die direct van invloed was op wie er wel en niet toe deed, in plaats van een delicate evenwichtsoefening.
Degenen die IDFA’s standpunt begrepen of ermee instemden en besloten te blijven, stonden aan de andere kant. Zelfs als bezoekers het niet eens waren met de beslissing, maakte het festival duidelijk dat geweldloos protest nog steeds een optie was voor degenen die zich wilden uitspreken. In interviews sprak Nyrabia haar respect uit voor beide groepen: degenen die hun platform gedurende het festival gebruikten en degenen die hun werk terugtrokken. Hoewel deze houding bedoeld was als mededogen, zagen velen het als tegenstrijdig: je kunt de slogan niet bekritiseren en tegelijkertijd beweren alle reacties te respecteren.
Een spanning die steeds vaker voorkomt in de Europese cultuursector wordt blootgelegd door het IDFA-probleem. Internationale festivals die films van over de hele wereld vertonen, worden geconfronteerd met geopolitieke uitdagingen waarover ze, ondanks hun wens daartoe, geen neutrale positie kunnen innemen. Elke beslissing heeft een standpunt: kritiek uiten op de uitspraak is één ding, maar er geen kritiek op uiten is iets anders. Er is geen eenduidige procedurele oplossing voor dit feit, waarmee festivals zoals IDFA elk jaar te maken krijgen met honderden filmmakers en tienduizenden bezoekers.
Sindsdien heeft IDFA haar programmering voortgezet, terwijl het tegelijkertijd probeerde het conflict te beheersen en te voorkomen dat de breuk onomkeerbaar zou worden. Afhankelijk van wie je het vraagt, is dat al dan niet gelukt. Niet alle regisseurs die zich terugtrokken, zijn teruggekeerd. Er bestaat nog steeds onenigheid over wat festivals wel, niet of niet mogen veroordelen of tolereren. En Gaza blijft een probleem.
